Zivko Kosanovic – Door Nederland als vluchteling afgewezen, in Servië vermoord

transcriptie

Argos NPO radio1
24 november 2012

Een reportage van Huub Jaspers

 

*** START TRANSCRIPTIE***

 

Dit is Radio 1. Argos, onderzoeksjournalistiek van de VARA, HUMAN en de VPRO.

Aankondiging Max van Weezel:
Goedemiddag en welkom bij Argos, het onderzoeksprogramma van Radio 1.
Deze week was er veel aandacht voor uitgeprocedeerde asielzoekers die niet terug kunnen of willen naar hun land. Ze bivakkeren in de Amsterdamse tuinstad Osdorp. De krantenberichten zullen u daarover niet ontgaan zijn. Maar soms zijn er problemen met uitgeprocedeerde asielzoekers die wél terugkeren naar hun land. Ons verhaal gaat over zo’n geval. Een man die terugkeerde naar Servië en waarmee het slecht afliep. Het verhaal van Zivko Kosanovic. Het werd voor u uitgezocht door Huub Jaspers.
 

BEGINTUNE ARGOS
 

Kopfragment Saskia den Boer
Zivko Kosanovic is een asielzoeker, afkomstig uit Servië, gevlucht, wilde hier asiel aanvragen en dat is hier afgewezen. Hij moest terugkeren naar Servië en hij is daarna vermoord. Zijn broer was een belangrijke getuige van het Joegoslavië Tribunaal en zijn broer viel wel onder het ‘beschermde getuigen’-programma en Zivko Kosanovic niet.
 

Kopfragment Mirko
Ik kan niet begrijpen hoe kan je een persoon die is broer van iemand die is zo belangrijk om te oplossen die genocide dat gebeurd, die heb geholpen aan die internationale recht, en het is al bekend dat hele familie van hem zit in gevaar, hoe kan je zo iemand stuurt terug naar die plek waar hij kan verwachten alleen moeilijkheid en op die eind dood. Dat is echt, echt, echt onbegrijpelijk. Ik heb geen woorden over dat.
 

Eind begintune, overgang naar beginmuziek Bourne Identity
 

Tekst 1-A
Als laatste hoorde u Mirko. Althans zo noemen we hem. Want hij wil niet met zijn echte naam op de radio. Mirko is een vluchteling afkomstig uit het voormalige Joegoslavië. Begin 2006 woonde hij met zijn gezin in het Asielzoekerscentrum in Leiden. En daar woonde in die tijd ook Zivko Kosanovic, eveneens afkomstig uit voormalig Joegoslavië, uit Servië om precies te zijn. Zivko mocht van de Immigratie- en Naturalisatiedienst, de IND, niet blijven in Nederland. En ook niet van de rechtbank in Den Bosch en van de Raad van State.
De IND geloofde wel Zivko’s verhaal dat hij in Servië was bedreigd en mishandeld, maar beschouwde hem niet als politiek vluchteling. De IND zag hem als slachtoffer van gewone criminaliteit en zei tegen Zivko dat hij maar bescherming moest zoeken bij de Servische politie.
 

Citaat uit voornemen IND, 14 juni 2006
“Betrokkene kan niet worden aangemerkt als een vluchteling in de zin van het Verdrag van Geneve (…) Uit de verklaring van betrokkene blijkt (…) dat betrokkene slachtoffer is van een commuun delict, waartegen hij de bescherming van de autoriteiten kan inroepen.”

Tekst 1-B
Zivko moest van Nederland terug naar Servië. En nu is Zivko dood. Vermoord.
 

Citaat ooggetuige
“Ik zag hoe hij in zijn rechterhand een pistool droeg. (…) Hij liep richting Zivko en richtte het pistool op hem. Vanaf enkele meters afstand schoot hij op een been van Zivko. Meteen daarna volgde een tweede schot op het lichaam van Zivko. (…) Hij riep: ‘Jij klootzak. (…) Dit is je einde!’”
 

Tekst 1-C
De man die Zivko op straat in zijn woonplaats Sid doodschoot speelde ook al een prominente rol in het vluchtverhaal van Zivko; het verhaal zoals de IND dat opschreef over zijn vluchtmotief.
 

Fragment NOS Journaal 3 juni 2005
Tune NOS Journaal. Sacha de Boer. “Dames en heren, goede avond. Tien jaar lang werd er alleen maar over gesproken. De massamoord op meer dan 7.000 moslimmannen in de Bosnische stad Srebrenica. Voor het eerst is de slachting ook te zien. Beelden van een groep Servische paramilitairen die een aantal jonge mannen executeren na de val van Serbrenica in de oorlog tussen Servië en Bosnië. Servië is nu ook geconfronteerd met deze video die eerder deze week openbaar werd gemaakt door het Joegoslavië Tribunaal in Den Haag.”
 

Tekst 1-D
Wat heeft het verhaal van Zivko Kosanovic te maken met deze video? Werd Zivko vermoord omdat hij de broer is Dusan Kosanovic, de man die de videoband ter beschikking stelde aan het Joegoslavië Tribunaal en die om die reden door Servische nationalisten beschouwd wordt als een verrader?
 

Mirko
Hij had door die activiteiten van broer van hem een doodvonnis.
 

Tekst 1-E
Waarom kreeg Zivko niet net als zijn broer Dusan bescherming, nadat hij had verteld over bedreigingen en mishandelingen in zijn woonplaats Sid? Deed de IND voldoende onderzoek naar de vraag of Zivko veilig terug kon keren naar Servië? En wat zegt de Raad van State na de moord op Zivko over de eerdere weigering om hem als vluchteling toe te laten?

Citaat uit brief van Raad van State van 30 november 2010
“ De door u verstrekte informatie geeft geen uitsluitsel over de omstandigheden die tot de dood (…) hebben geleid.”
 

Tekst 1-E
Argos over IND-dossier 0602-06-0468, de zaak Zivko Kosanovic.
 

Reportage Echt (daaronder muziek DeWolff)
Autogeluid. (Huub Jaspers) Nou rijden we het dorp uit hier. En hier links een camping, Marisheem. Dan moet het zo meteen hier rechts zijn, denk ik. (Stem Garmin) Aankomst bij bestemming aan rechterkant. (Huub Jaspers) Hier is het. COA. Centrale Opvang Asielzoekers.
AZC Echt.

Tekst 2
Argos-verslaggever Huub Jaspers is onderweg naar het Asielzoekerscentrum in Echt in Midden-Limburg. Het is begin juli 2012. We zijn op zoek naar mensen die ons iets kunnen vertellen over Zivko Kosanovic. Hij woonde van eind 2005 tot medio 2007 in verschillende asielzoekerscentra in Nederland, daaronder in Echt.
We zijn op de zaak Kosanovic gestuit door een klein bericht in dagblad Trouw:
 

Citaat Trouw 6 februari 2010
“De Oostenrijkse autoriteiten willen geen asiel verlenen aan de Serviër Jovan Mirilo, die een videoband met beelden van oorlogsmisdaden (…) naar het Joegoslavië Tribunaal stuurde. (…) Mirilo vreest dat hij bij uitzetting (…) wordt omgebracht. Hij wijst er op dat de broer van de eigenaar van de video vorig jaar april op klaarlichte dag werd vermoord. Hij was Nederland uitgezet.”
 

Tekst 3
Dit bericht wekt onze nieuwsgierigheid. Het lijkt om een grote zaak te gaan, maar het bericht is uiterst summier. We gaan op zoek naar informatie, maar omdat we bijna niets weten is dat niet zo makkelijk. Zonder naam van de vermoorde man, en zonder datum of plaats van de moord, is het ook op Internet lastig zoeken. Na lang zoeken stuiten op een Servisch nieuwsbericht. We hebben nu de naam: Zivko Kosanovic. En we weten ook wanneer en waar hij is vermoord: 3 april 2009 in Sid, Servië.
 

Tekst 4
Op Internet vinden we ook informatie over Jovan Mirilo, de man die - aanvankelijk tevergeefs - probeerde in Oostenrijk asiel te krijgen. Tijdens zijn asielprocedure kreeg Mirilo in Oostenrijk een belangrijke mensenrechtenprijs: de Bruno Kreisky Preis. Wij bellen met een van de betrokken juryleden: Heinz Patzelt, secretaris-generaal van Amnesty International Oostenrijk.
 

Heinz Patzelt
Jovan Mirilo ist ein serbischer Staatsbürger, der sich stark engagiert hat, Menschen die von
Kriegsverbrechen wussten, dazu zu bewegen, öffentlich Zeugnis abzulegen.
 

Vertaling Heinz Patzelt
Jovan Mirilo is een Serviër die zich heeft ingespannen om mensen die van oorlogsmisdaden wisten over te halen daarover te getuigen. Hij kende Dusan Kosanovic en wist dat die over een video-opname beschikte van oorlogsmisdaad, begaan door de Scorpions, een Servische paramilitaire eenheid waar Kosanovic lid van was geweest. Mirilo heeft maandenlang bij Kosanovic er op aangedrongen de videoband ter beschikking te stellen aan het Joegoslavië Tribunaal. Hij zij: dit is uiterst belangrijk bewijsmateriaal. Jij krijgt in Den Haag ook getuigenbescherming.
 

Heinz Patzelt
Bitte gib das Video heraus. Das ist wahnsinnig wichtig. Du kriegst in Den Haag dann auch Zeugenschutz und ähnliches mehr.
 

Tekst 5
Na tussenkomst van een mensenrechtenactiviste uit Belgrado en een advocaat overhandigde Dusan Kosanovic de videoband inderdaad aan het Tribunaal in Den Haag, dat de opname als bewijs gebruikte in het proces tegen de voormalige Servische president Slobodan Milosevic. De vertoning van de opname zorgde in juni 2005 wereldwijd voor een schokreactie. In een Argos-uitzending bekeken wij deze band samen met Joris Voorhoeve, minister van Defensie die ten tijde van deze moordpartij.
 

Geluid van Scorpions-video
 

Fragment Joris Voorhoeve (uit Argos van 11 juli 2009)
“Je ziet hier mensen andere mensen als voorwerpen behandelen die ze zo maar kunnen weggooien en zo maar kunnen afmaken. En ondertussen allerlei grapjes maken tegenover elkaar. Wat er destijds op televisie is uitgezonden was een beknopte versie. Die is ook in Servië uitgezonden, heeft daar een schok veroorzaakt. U hebt mij nou de volledige opname laten zien, die door Servische militairen zelf is gemaakt van hun misdaden. En daar keert je maag zich van om.”
 

Tekst 6
Dusan Kosanovic was lid van de Scorpions, de eenheid die deze executies uitvoerde. Hij was, naar eigen zeggen, zelf niet betrokken bij de actie, maar beschikte wel over de video-opname. Nog voordat deze in het openbaar vertoond werd, haalde het Joegoslavië Tribunaal Dusan weg uit Servië en bracht hem, in het kader van het getuigenbeschermingsprogramma, met een nieuwe identiteit in een onbekend land in veiligheid.
Jovan Mirilo wkreeg geen bescherming van het Tribunaal en vluchtte naar Oostenrijk. Maar de Oostenrijkse autoriteiten geloofden hem niet, vertelt Amnesty-baas Heinz Patzelt.
 

Heinz Patzelt
Der ist kein Flüchtling. Der lügt. Das ist eine erfundene Geschichte.
 

Tekst 8
De Oostenrijkse asielinstantie schakelde een Balkan-deskundige in om het verhaal van Mirilo te onderzoeken. Een deskundige wiens identiteit geheim gehouden werd en die volgens Patzelt uiterst bedenkelijke middelen hanteerde om Mirilo’s verhaal onderuit te halen.
 

Heinz Patzelt
Da wurde mit gefaketen Gutachten, gefälschten Unterlagen, einem sehr merkwürdigen Geheimgutachter des Bundesasylamtes gearbeitet.
 

Tekst 9
De advocate van Mirilo, Nadja Lorenz, bevestigt dit. Lorenz werkt sinds eind jaren negentig als advocaat in Wenen. Zij heeft tal van vluchtelingen bijgestaan, maar zulke ernstige manipulaties heeft ze nog nooit eerder meegemaakt.
 

Nadja Lorenz
In so einer krassen Form hab ich das noch nie erlebt, dass ein Sachverständiger manipuliert.
 

Tekst 10
Advocate Lorenz geeft een voorbeeld. Jovan Mirilo vertelde tijdens zijn asielprocedure dat hij eerder al had geholpen om oorlogsmisdaden aan het licht te brengen. Zo had hij meegewerkt aan de productie van een televisiedocumentaire van de Servische omroep B92. De door de Oostenrijkse overheid ingehuurde deskundige vroeg dit na bij B92. Hij kreeg als antwoord:

Citaat uit bericht aan Gutachter
“Mirilo heeft de uitzending niet geproduceerd, want B92 produceert zijn uitzendingen zelf. Maar zijn rol was voor de totstandkoming van de uitzending belangrijk. Hij heeft de omroep zeer geholpen.”
 

Tekst 11
Bij het citeren van dit antwoord liet de onderzoeker de tweede helft gewoon weg. Hij citeerde alleen de zin:
 

Citaat uit rapportage Gutachter
“Mirilo heeft de uitzending niet geproduceerd, want B92 produceert zijn uitzendingen zelf.”
 

Tekst 12
Dat dit inderdaad gebeurde blijkt uit documenten die advocate Lorenz ons toestuurt.
De Oostenrijkse asielinstantie betwijfelde dat Mirilo een rol had gespeeld bij de overhandiging van de videoband aan het Joegoslavië Tribunaal. Maar advocate Lorenz kreeg bewijs op tafel dat dit wel degelijk het geval was. Daarbij kreeg ze hulp van professor Manfred Nowak van de Universiteit van Wenen. Nowak is een autoriteit op het gebied van mensenrechten en bovendien een kenner van het voormalig Joegoslavië. Hij was van 1996 tot 2003 een van de acht internationale rechters aan het hoogste Mensenrechtenhof in Bosnië Herzegovina. En ook werkte hij als speciaal rapporteur voor de VN. Nowak spreekt Nederlands, omdat hij eind jaren tachtig directeur was van het SIM, het Studie- en Informatiecentrum Mensenrechten van de Universiteit Utrecht.
 

Prof. Manfred Nowak
Wij hebben toch vrij goed gerechercheerd omdat ik nog die meeste mensen die daarbij betrokken geweest zijn vrij goed ken. Ik was natuurlijk in die tijd, als ik UN Special Rapporteur on Torture was, had ik natuurlijk heel nauwe contact altijd ook met die internationale tribunalen. En ik heb Carla del Ponte vrij goed gekend en vaak ontmoet. En ik heb toen ook, omdat ik het ook van haar wilde weten welke rol hij gespeeld heeft, met haar over gesproken. En zij heeft dat ook bevestigd dat hij misschien niet de meest belangrijke figuur was, maar dat hij wel een rol gespeeld heeft om dat video naar Den Haag te krijgen.
 

Tekst 13
Carla del Ponte was de toenmalige hoofdaanklager van het Joegoslavië Tribunaal. Zij bevestigde dus tegenover professor Nowak dat Jovan Mirilo een rol had gespeeld bij het in handen krijgen van de videoband.
 

Prof. Manfred Nowak
Wij hebben vrij sterk ons ingezet dat hij niet werd teruggestuurd omdat wij er van overtuigd geweest zijn dat ook nog vele jaren na deze massacers dat mensen die in Servië worden gezien als traitors, als verraders, dat die nog altijd toch angst moesten hebben dat vroegere leden van de Scorpions of paramilitaire eenheden hen toch wat zouden kunnen aandoen. En hij had ook eerlijk, hij was echt…. Hij was echt bang. Dat was niet gespeeld. Dat was werkelijk.

Tekst 14
Eind mei 2011, dat is na ruim vier jaar procederen, krijgt Jovan Mirilo eindelijk de officiële vluchtelingenstatus in Oostenrijk. Daarbij speelt op de achtergrond ook een ander feit een belangrijke rol: de moord op Zivko Kosanovic, de broer van de eigenaar van de videoband.
Die moord hielp, hoe cynisch dat ook klinkt, de Oostenrijkse autoriteiten ervan te overtuigen dat Mirilo wel degelijk gevaar liep.
 

Heinz Patzelt
Das furchtbare Schicksal dieses Bruders war ein wesentlicher Grund auch in unserer Asylargumentation um die Gefährdungslage von Jovan Mirilo glaubwürdig zu machen.
 

Tekst 15
En daarmee zijn we van Oostenrijk weer terug in Nederland. Want Zivko Kosanovic werd vermoord nadat hij in Nederland als vluchteling was afgewezen.
We zijn op zoek naar mensen die Zivko in Nederland hebben meegemaakt. We krijgen foto’s van Zivko en een lijst met asielzoekerscentra waar Zivko van 2005 tot 2007 woonde. En ook een lijst met medewerkers van die centra die minimaal een keer een gesprek met hem hebben gehad. Bijvoorbeeeld in Echt, in Midden-Limburg.
 

Muziek DeWolff


Reportage Echt
(Medewerkster AZC)
Hier wonen 400 asielzoekers. Ongeveer. Het schommelt tussen de 400 en 425.
 

(Huub Jaspers) U werkt hier. We hebben afgesproken dat we uw naam niet noemen. Wij hebben een aantal stukken verzameld en we hebben afgesproken dat ik u even de foto’s laat zien van de man om eens even te kijken of er bij u een lichtje gaat branden. Geblader.

(Medewerkster AZC) Nee. Hij komt me niet bekend voor. Maar het is een aantal jaren geleden dat die hier is geweest en het verloop is hier vrij groot. En omdat er hier zo veel asielzoekers zijn. Het zegt me echt niks.
 

(Huub Jaspers) Zijn naam is Zivko Kosanovic.
 

(Medewerkster AZC) Nee. Zegt me niks.
 

Tekst 16
Ook andere medewerkers die contact met Zivko Kosanovic hebben gehad kunnen zich hem helaas niet herinneren. Via onze contacten in Oostenrijk zoeken we contact met Dusan Kosanovic, de broer, die met een nieuwe identiteit op een geheim adres in een ander land woont. We kunnen boodschappen naar hem sturen en krijgen - via een tussenpersoon - antwoord. Dusan wil graag met ons praten over de moord op Zivko, maar hij moet als beschermde getuige wel toestemming vragen bij het Joegoslavië Tribunaal en die wordt geweigerd. Dusan krijgt, horen wij, een spreekverbod opgelegd. Als argument wordt gegeven dat door contact met journalisten zijn veiligheid in gevaar zou kunnen komen.
 

Muziek Winterschläfer


Tekst 17
Opmerkelijk is wél dat ook de weduwe van Zivko van het Tribunaal te horen krijgt dat ze ons beter uit de weg kan gaan. Zij is - in tegenstelling tot Dusan – niet opgenomen in het getuigenbeschermingsprogramma. Maar het Tribunaal zou haar – sinds de moord op haar man – helpen bij haar poging om politiek asiel te krijgen in een ander land en dringend geadviseerd hebben om niet met ons te praten. Ook ons verzoek om een interview met de hoofdaanklager van het Joegoslavië Tribunaal wordt afgewezen. En op schriftelijke vragen die we opsturen, krijgen we als antwoord:
 

Citaat uit e-mail ICTY aan Argos
“Helaas kunnen we om redenen van vertrouwelijkheid op geen van uw vragen antwoord geven.”
 

Tekst 18
Dit geldt zelfs voor onze vraag of het juist is dat Dusan Kosanovic een spreekverbod heeft en voor de vraag waarom Zivko Kosanovic geen bescherming van het Tribunaal heeft gekregen.
We verspreiden een oproep via de vereniging van vreemdelingenadvocaten.
 

Saskia den Boer
Ik ben Saskia den Boer, advocaat in Eindhoven. En voorheen advocaat bij Stichting Rechtsbijstand Asiel in Den Bosch. In die functie had ik te maken met Zivko Kosanovic.
 

Tekst 19
Vreemdelingenadvocaat Den Boer had diverse ontmoetingen met Zivko, onder meer op 19 april 2006 in Zevenaar, waar Zivko samen met zijn broer Dusan, ook Dusko genoemd, naartoe was gereisd. Zivko was uitgenodigd om zijn vluchtverhaal toe te lichten tegenover de IND, in een zogeheten nader gehoor.
 

Saskia de Boer
Het gehoor was al begonnen. Ik kwam later, in de pauze. En ik herinner me heel goed dat Zivko - samen met zijn broer, Dusko – apart zaten in een ruimte en daar zaten ze hun lunch te nuttigen. En dat was ook heel duidelijk afgesproken: zij wilden niet gemengd worden met andere asielzoekers in de wachtkamer, omdat ze bang waren om herkend te worden. Er was ook afgesproken met de Immigratie- en Naturalisatiedienst dat zij daar extra zorg aan zouden besteden.
(Huub Jaspers) En wat was dat voor een ruimte waar ze zaten?
(Saskia den Boer) Dat was een wachthokje achter de bewaking bij de slagboom.
 

Tekst 20
Wij beschikken over het 23 pagina’s dikke verslag dat de IND van dit nader gehoor, dat enkele uren duurde, maakte. We citeren uit de verklaring van Zivko. De vertaling is gemaakt door de IND.
 

Zivko Kosanovic (citaat uit nader gehoor IND)
(Ingelezen door Goran Trkulja)

“Alles is begonnen met het vertonen van de filmbeelden van de moord van zes gevangen genomen Moslims uit Srebrenica. (…) Voordat de beelden (…) werden getoond (…) werd mijn broer samen met zijn gezin, met behulp van de mensen van het Joegoslavië Tribunaal, (…) weggehaald. Zij werden toen in veiligheid gebracht. (…) Zowel ik als de rest van mijn familie hebben problemen ondervonden naar aanleiding van de verdwijning van mijn broer. (…) Nu worden wij, zijn familie, beschuldigd als landverraders. (…) Na het vertrek van Dusko heb ik op het huis van Dusko gepast. Dit om te voorkomen dat iemand zijn woning in brand zou steken.”

Tekst 21
Volgens de verklaring van Zivko gonsden er al voordat de videobeelden vertoond werden geruchten dat Dusan de executievideo aan het Tribunaal had gegeven. Dit werd door voormalige leden van de paramilitaire eenheid Scorpions die bij de executies betrokken waren hoog opgenomen.
 

Zivko Kosanovic (citaat uit nader gehoor IND)
(Ingelezen door Goran Trkulja)

“Twee mannen (…) Petrasevic en Aleksandar (…) kwamen (…) naar de woning van mijn broer. (…) Zij vroegen waar mijn broer was. Ik zei dat ik dat niet wist. Zij zeiden dat zij wat geruchten in Sid hadden gehoord. Pero Petrasevic had de moslimmannen geëxecuteerd. Hij is te zien op de beelden als hij de mannen om het leven brengt. Hij runde de bekendste discotheek in Sid, genaamd Picasso.”
 

Muziek Winterschläfer

Zivko Kosanovic (citaat uit nader gehoor IND)
(Ingelezen door Goran Trkulja)

“Hij zei dat mochten die geruchten kloppen dan zou het grondgebied van het voormalig Joegoslavië, maar zou ook de wereld te klein zijn voor ons en mijn broer Dusko. Wij zouden ons nergens kunnen verstoppen. Als het echt zo zou zijn dan zouden zij ons altijd weten te vinden. Met andere woorden, hij wilde daarmee zeggen dat zij ons wilden doden.”
 

Tekst 22
Pero Petrasevic, die volgens de verklaring van Zivko deze woorden sprak, werd na de vertoning van de videobeelden gearresteerd en twee jaar later, in april 2007, door een rechtbank in Belgrado schuldig bevonden aan oorlogsmisdaden en veroordeeld tot dertien jaar gevangenis.
Na de vertoning van de videobeelden werden de bedreigingen tegen Zivko alleen maar erger. En ze kwamen niet alleen van voormalige Scorpions-leden.
 

Zivko Kosanovic (citaat uit nader gehoor IND)
(Ingelezen door Goran Trkulja)

“Sid is een kleine plaats, tussen de 30 en 35.000 inwoners en iedereen kent elkaar een beetje. (…) Na het vertrek van mijn broer Dusko dreigden de inwoners van Sid en omgeving met van alles en nog wat. (…) De dreigementen gingen heen en weer, tot het moment dat ik werd aangevallen. (…) Ik was onderweg naar de winkel. (…) Ik kreeg een klap op mijn achterhoofd, dat was met een baseballknuppel.”
 

Tekst 23
Een dag na dit voorval werd Zivko op straat opnieuw belaagd en achterna gezeten. Dit keer door een groep van twintig tot vijfentwintig personen die zich bij de winkel hadden verzameld.
 

Zivko Kosanovic (citaat uit nader gehoor IND)
(Ingelezen door Goran Trkulja)

“Ik probeerde daar weg te komen. Ik wilde naar de woning rechts van de winkel gaan, daar woont een dorpsgenoot en daarmee kon ik goed overweg. Ik wilde daar mijn toevlucht zoeken. De vrouw, genaamd Gabriëlla, heb ik gevraagd om de politie te bellen. (…) Na 15 tot 30 minuten kwam de politie eraan.”

Tekst 24
De politie gaf de belagers een waarschuwing en joeg ze weg bij de winkel. Aldus de verklaring die Zivko aflegt bij de IND. Ter ondersteuning van zijn verhaal overlegt hij een stapeltje documenten. Daaronder krantenartikelen.
Een van die artikelen gaat over Slobodan Davidovic, een van Scorpions-leden die op de executie-video te zien zijn. Het artikel komt uit het blad Dani en begint met de zin:
 

Citaat uit Dani
“Zivko Kosanovic heeft aan (…) Dani ook de verblijfplaats van Slobodan Davidovic bekendgemaakt.”
 

Tekst 25
Daags nadat de Dani-journalist Slobodan Davidovic in zijn huis opzoekt wordt deze gearresteerd.
Een ander artikel dat Zivko ter ondersteuning van zijn vluchtverhaal aan de IND overlegt komt uit een lokale krant. Het is een interview met Milena Momic, de moeder van een ander Scorpions-lid. Milena woont in Sid en is een tante van Zivko. Ze vindt het schandelijk dat de Scorpions, na de vertoning van de video, ook in Servische media worden beschuldigd van oorlogsmisdaden. Voor haar zijn het jongens waar ze trots op is. Ze kent de meesten van hen, het zijn jeugdvrienden. Milena is woest:
 

Citaat van Milena Momic
“De Servische media hebben ons verraden en aangevallen (…) Wat het meeste pijn doet is dat hij verraden is door mijn eigen bloedverwanten, door de kinderen van mijn bloedeigen broer. Dat heeft Zivko Kosanovic gedaan.”
 

Tekst 26
Het artikel ondersteunt Zivko’s verhaal dat inwoners van Sid, waar een groot deel van de Scorpions vandaan komt, niet alleen zijn broer Dusan maar ook hem zelf als verrader beschouwen.
Toch ziet de IND in het verhaal van Zivko en de bewijsstukken die hij heeft meegebracht geen reden om hem asiel te verlenen. In de beschikking gedateerd op 29 augustus 2006 schrijft de dienst:
 

Citaat uit beschikking IND
“De aanvraag van betrokkene tot het verlenen van een verblijfsvergunning asiel (…) wordt afgewezen…”
 

Tekst 27
De motivering staat van deze beschikking beslaat vier pagina’s in het zogeheten Voornemen. Daarin wordt uitgelegd dat Zivko niet wordt bedreigd vanwege zijn geloof, nationaliteit, etnische afkomst of het lidmaatschap van een politieke organisatie. De kernzinnen uit de motivering luiden als volgt:
 

Citaat uit voornemen IND
“Uit de verklaringen van betrokkene is niet gebleken dat sprake is van een dusdanig systematische negatieve aandacht voor zijn persoon dat hij hierdoor ernstig werd beperkt in zijn bestaansmogelijkheden. (…) Uit de verklaring (…) blijkt veeleer dat betrokkene slachtoffer is van een commuun delict, waartegen hij de bescherming van de autoriteiten kan inroepen. Betrokkene heeft dit ook gedaan en de politie heeft (…) behulpzaam gereageerd.”
 

Tekst 28
De IND trekt het verhaal van Zivko over de bedreigingen en mishandeling dus niet in twijfel, maar zegt dat het om gewone criminaliteit gaat en dat hij maar bescherming moet zoeken bij de Servische autoriteiten.
Het is 2006 als de IND dit zegt. Ratko Mladic en Radovan Karadzic, de meest gezochte Servische oorlogsmisdadigers, zijn dan nog op vrije voeten. De hoofdaanklager van het Joegoslavië Tribunaal klaagt in die tijd voortdurend over de onwil van de Servische autoriteiten om mee te werken aan het oppakken van deze oorlogsmisdadigers. En Nederland blokkeert onderhandelingen met Servië over toetreding tot de Europese Unie vanwege de volstrekte onbetrouwbaarheid van de Servische autoriteiten. Maar tegelijkertijd zegt Nederland tegen Zivko Kosanovic dat hij bij diezelfde Servische autoriteiten maar bescherming moet zoeken tegenover Servische nationalisten die hem bedreigen.
Zivko gaat bij de rechtbank Den Bosch in beroep tegen de beschikking van de IND, maar die verklaart zijn beroep op 30 maart 2007 ongegrond. Vervolgens bevestigt ook de Raad van State de afwijzing van het asielverzoek. Zivko Kosanovic moet Nederland definitief verlaten.
 

Muziek Angel van Massive Attack

Citaat ooggetuige 1
“Hij liep richting Zivko en richtte het pistool op hem. (…) Hij riep: ‘Jij klootzak. (…) Dit is je einde!’”
 

Saskia den Boer
Ik werd op een gegeven moment gebeld het Joegoslavië Tribunaal. En ik was toen zeer geschokt. Ik wist nergens van. Als iemand vermoord wordt dat krijg je meestal niet te horen, zeker in het land van herkomst. Maar in dit geval kreeg ik dat via het Joegoslavië Tribunaal te horen.
 

Tekst 31
Advocate Saskia den Boer hoort pas vele maanden na de moord dat haar voormalige cliënt dood is. Ze heeft geen contact meer gehad met Zivko sinds hij Nederland verliet en weet niet wat er precies gebeurd is.
We bellen met Jovan Mirilo, de man die in Oostenrijk politiek asiel kreeg na de dood van Zivko. Wat weet hij over de toedracht van de moord?
 

Jovan Mirilo
(Servisch)


Vertaling Jovan Mirilo
De man die Zivko vermoord heeft, hoorde bij groepje mensen die geen huis en geen baan hadden. Ze zaten de hele dag voor de winkel met bier in de hand. Nadat Dusan naar het buitenland was vertrokken, werden deze mensen ingehuurd om ons bang te maken. Ik was vaak samen met Zivko in het huis van Dusan. We hoorden ‘s nachts hun stemmen: Ustasha’s ga weg, ga weg! Jullie horen hier niet. Soms hoorden we ze ook schieten. Er was steeds dreiging.

Tekst 32
De man die Zivko vermoorde heet Stanko Milutinovic. Hij werd opgepakt en door een rechtbank in Servië tot tien jaar gevangenis veroordeeld. Wij vragen bij die rechtbank het vonnis, de aanklacht en andere juridische stukken op. Daarin lezen we wat verschillende ooggetuigen hebben verklaard over de toedracht:
 

Citaat ooggetuige 1
“We stonden samen buiten op straat. Zivko werd gebeld op zijn mobiele telefoon. (…) Terwijl Zivko met de rug naar ons toe stond, kwam Stanko aanlopen. Ik zag hoe hij in zijn rechterhand een pistool droeg. (…) Hij liep richting Zivko en richtte het pistool op hem. Vanaf enkele meters afstand schoot hij op een been van Zivko. Meteen daarna volgde een tweede schot op het lichaam van Zivko, waarna die zich omdraaide en zei: “Stanko doe het niet!” Stanko riep: ‘Jij klootzak (…) Dit is je einde!’ Hierna kwam er nog een schot in het lichaam van Zivko. Die viel. Stanko kwam steeds dichterbij en bij elke stap schoot hij op Zivko, die op de grond lag. Het ging allemaal razendsnel. Het duurde minder dan een minuut. Ik rende het huis in om de ambulance en de politie te bellen.”
 

Citaat ooggetuige 2
“Ik zag dat Stanko boos was. Ik wist dat hij een ruziezoeker was en makkelijk door het lint kon gaan als hij gedronken had. (…) Stanko ging door met schieten toen Zivko al op de grond lag.
 

Tekst 33
Volgens Jovan Mirilo werd Zivko al werd bedreigd door zijn latere moordenaar Stanko voordat hij naar Nederland vluchtte. En wat blijkt: Ook Zivko zélf sprak over deze bedreigingen - in het vluchtverhaal zoals hij dat op 19 april 2006 aan de IND vertelde. We citeerden eerder een passage uit dit nader gehoor, een passage waarin Zivko vertelde dat hij bij een winkel werd belaagd door een groep van zo´n twintig tot vijfentwintig personen. Zivko noemde enkele van deze personen met naam: Stanko en zijn broer Mile.
 

Zivko Kosanovic (citaat uit nader gehoor IND)
(Ingelezen door Goran Trkulja)

“Ik zag (…) Stanko, hij had een stok bij zich. (…) Aan het einde van de stok zat een ketting met daaraan een kogel. De vader van Stanko en Mile kwamen (…)mijn richting op. Hij draagt altijd een mes aan zijn riem. (…) Ik probeerde daar weg te komen.”
 

Tekst 34
Ook in de passage waarin Zivko vertelt dat hij de dag ervoor, op weg naar de winkel, werd aangevallen met een baseballknuppel zijn de broers Stanko en Mile en hun vader Gojko de enigen die hij met naam noemt:
 

Zivko Kosanovic (citaat uit nader gehoor IND)
(Ingelezen door Goran Trkulja)

“Ik werd uitgescholden door de broers Stanko, Mile en hun vader Gojko. Naast hun drieën zaten er nog andere mensen voor de winkel, die waren bier aan het drinken. Mijn tijd was afgelopen, ik had er niets meer te zoeken, ik moest weggaan net als mijn broer Dusko. Zij zeiden dat ze de woning met explosieven zouden opblazen of in brand steken.”

Tekst 35
Dit zijn letterlijke uitspraken van Zivko over zijn latere moordenaar Stanko, zoals die in april 2006, dus drie jaar voor de moord, werden opgetekend door de IND. Diezelfde IND stuurde Zivko terug naar Servië.
 

Mirko
Dat is echt, echt, echt onbegrijpelijk. Ik heb geen woorden over dat.
 

Tekst 36
Bij onze zoektocht naar personen die Zivko in Nederland hebben meegemaakt, komen we in contact met een vluchteling uit voormalig Joegoslavië, die we Mirko noemen. Hij woonde begin 2006 in het Asielzoekerscentrum Leiden, net als Zivko. Hij dronk soms koffie met Zivko, maar wist destijds niet wat zijn vluchtmotief was. Inmiddels weet Mirko dat wel.
 

Mirko
Die zaak van broer van hem was ook grote geheim. Echt belangrijke geheim. Internationaal belangrijke geheim. Dat is een ding daar ga je niet praten over. Want dan zit je zelf in grote gevaar. Bij ons in Joegoslavië hij was in het beeld zoals een verrader. Als iemand zo belangrijk is en dan als ik kan niet wraak nemen op precies die persoon dan nemen ze wraak op iemand van jouw familie. Dus dat je weet: wij laten niet jou zo gaan. Op bepaalde momenten hij had zelfvertrouwen, hij zeggen: ja komt goed en zo. Hij was nooit depressief. Hij probeert altijd optimistisch te blijven. Voor hem was ja bedoeling dat hele familie van hem komt naar Nederland. Hij was die persoon die onder geen prijs moest niet worden teruggestuurd naar daartoe.
 

Tekst 37
Nadat advocate Saskia den Boer hoorde over de moord op Zivko schreef ze een brief aan de Raad van State, die de afwijzing van de IND eerder bekrachtigde. Den Boer leest zelf het antwoord voor dat ze op 30 november 2010 kreeg van de Afdeling Bestuursrecht van de Raad van State:

Saskia den Boer leest passage voor uit brief van Raad van State
”Geachte mevrouw Den Boer, in voormelde brief heeft u de afdeling op de hoogte gesteld van het lot van uw voormalige cliënt Z. Kosanovic. Ik ben u daarvoor erkentelijk. Uw conclusie dat de afdeling de door hem in de asielprocedure tot uitdrukking gebrachte vrees onvoldoen-de serieus heeft genomen kan ik echter niet onderschrijven. De door u verstrekte informatie geeft geen uitsluitsel over de omstandigheden die tot de dood van uw cliënt hebben geleid.“
(Huub Jaspers) Wat dacht u toen u deze brief las?
(Saskia den Boer) Heel formalistisch, bureaucratisch. Ze gaan gewoon volstrekt er aan voorbij wat er naar voren gebracht is.
 

Tekst 38
Tot slot de Oostenrijkse secretaris-generaal van Amnesty International en hoogleraar Manfred Nowak:
 

Heinz Patzelt
Dieses arrogante, vom Schreibtisch weg aus beurteilen nach Formalkriterien ist genau das wie menschenrechtskonformes Asylrecht nicht funktioniert. Den absoluten Verfolgungsbeweis gibt es leider erst dann, wenn Menschen tot sind. So wie das im Fall Kosanovic ja passiert ist.

Vertaling Heinz Patzelt
Het is arrogant om op deze wijze vanachter het bureau volgens formalistische criteria een oordeel te vellen. Zo kan het asielrecht niet werken. Het absolute bewijs dat iemand wordt bedreigd wordt pas geleverd als mensen dood zijn. Zoals dit in het geval van Zivko Kosanovic helaas is gebeurd.
 

Prof. Manfred Nowak
(Huub Jaspers) Jovan Mirilo had het geluk dat die prominente steun kreeg in Oostenrijk. En Zivko Kosanovic had de pech dat die eigenlijk volstrekt in de anonimiteit hier in Nederland geprobeerd heeft asiel te krijgen.
(Manfred Nowak) Dat vrees ik ook, ja.
(Huub Jaspers) In Nederland is er een gezegde: bij twijfel niet inhalen. Had dit niet ook het uitgangspunt moeten zijn bij de beslissing over de asielaanvraag van Zivko Kosanovic?
(Manfred Nowak) Ja, zeker. Ja. Bij twijfel moet je altijd voor de mensenrechten zijn. In het Europese asielbeleid wordt dat veel te weinig serieus genomen. Dat is niet alleen in Nederland. Dat is in zijn algemeen. Uiteindelijk, natuurlijk, achteraf bekeken was die beslissing fout. Dat weet iedereen. Het zou beter geweest zijn om hem ook als vluchteling
te erkennen.
 

EINDTUNE ARGOS
 

Afkondiging reportage door Max van Weezel:
U hoorde een reportage van Huub Jaspers. De techniek was in handen van Alfred Koster. En verder werkten mee: Lidija Zelovic, Ronald Huissen, Goran Trkulja, Tijl van Huijkelom en Kees van den Bosch.
Wij hebben staatssecretaris Teeven om een reactie gevraagd, maar hij was niet bereid tot een interview. Datzelfde geldt ook voor de IND, de Immigratie- en Naturalisatiedienst, die wel schriftelijke antwoorden heeft gestuurd op onze vragen. Kort gezegd blijft de IND erbij dat er indertijd een zorgvuldige afweging is gemaakt. De dienst benadrukt dat het afwijzingsbesluit is getoetst en bevestigd door de rechter en door de Raad van State. Tenslotte schrijft de dienst: “De IND weet niet weet onder welke omstandigheden de heer Kosanovic is overleden en of zijn overlijden in verband kan worden gebracht met de asielmotieven die hij destijds heeft aangevoerd.”
Inmiddels heeft de Tweede Kamercommissie voor Veiligheid en Justitie het kabinet gevraagd om een reactie op de uitzending die u net hebt gehoord. Naar verwachting zal staatssecretaris Teeven uiterlijk dinsdag met die reactie komen. Woensdag en donderdag komt deze kwestie dan aan de orde in de begrotingsbehandeling van het Ministerie van Veiligheid en Justitie in de Kamer.
Vooruitlopend daarop hebben wij dit dossier deze week voorgelegd aan prof. mr. Thomas Spijkerboer, hoogleraar migratierecht aan de Vrije Universiteit Amsterdam:
 

Prof. Thomas Spijkerboer
Je ziet dat iemand voor zijn vertrek naar Nederland is bedreigd en na zijn terugkeer wordt ie vermoord door een van de mensen door wie die bedreigd is. De vraag die boven de markt blijft hangen, is: hij zegt zelf, hij denkt zelf, en er zijn ook wel wat feiten die dat suggereren, dat die bedreiging en de latere moord samenhing met het feit dat zijn broer een landverrader was, met de video. Dat is eigenlijk de vraag die het dossier oproept.
(Huub Jaspers) Is die vermoord vanwege die video?
(Thomas Spijkerboer) De bedreigingen en de moord hingen die samen met het feit dat zijn broer een video aan het Joegoslavië Tribunaal had gegeven.

(Huub Jaspers) En wat betekent dat dan?
(Thomas Spijkerboer) Het gaat niet om een twijfel over de feiten. Die staan vast. Daar gaat iedereen van uit. Iedereen gaat uit van dezelfde feiten. Het gaat om de vraag of er een verband is tussen de bedreiging en later de moord en de aan deze man toegedichte politieke overtuiging, omdat hij tot een foute familie behoorde. In dat geval is het vluchtelingenrechtelijke leerstuk wat je daarop los laat is het voordeel van de twijfel. Dan zeg je: bij twijfel steken we niet over. Bij het vluchtelingenrecht gaat het namelijk altijd om voorspellingen van de toekomst. Dus je hebt altijd met onzekerheid te maken. Daar zijn leerstukken over ontwikkeld en. En dit is een leerstuk. In dit geval: De twijfel die er hier was had maar beter tot asielverlening kunnen leiden.
(Huub Jaspers) Als ik u goed beluister, dan zegt u: De IND heeft hier een verkeerde beslissing genomen.
(Thomas Spijkerboer) Dat is achteraf makkelijk vast te stellen. Maar ook als je het dossier bekijkt zoals het er ligt zie je dat die kwestie ‘Is er een verband tussen die bedreigingen en het feit dat zijn broer een landsverrader is’ die wordt niet heel scherp op de korrel genomen. Daar wordt eigenlijk een beetje aan voorbij gegaan. Terwijl dat wel de crux van de zaak is. Nou dat is wel een heel vervelend soort fout en zeker als je ook achteraf ziet er een ongeluk is gebeurd. Dat is wel een heel vervelend soort omissie in het dossier.
(Huub Jaspers) Nu heeft de IND gezegd: u bent niet iemand die bedreigd wordt vanwege zijn etniciteit, vanwege zijn geloof, vanwege het lidmaatschap van een politieke partij… een hele riedel, dus daarom beschouwen we u niet als een politiek vluchteling.
(Thomas Spijkerboer) Wat deze man zelf stelt is: ik wordt bedreigd, omdat mijn broer een landsverrader is. In juridische termen zeg je dan: hij wordt bedreigd vanwege ‘Guilt bij Association’, vanwege een toegedichte politieke overtuiging. Dus als wat hij zelf dacht, als zijn taxatie klopte, dan was er wel een vervolgingsgrond. Dat is de crux van dit dossier. Is dat verband er ja of nee?
(Huub Jaspers) Nu is het zo dat de IND beslist heeft: u moet weg. Maar ook de rechter heeft zich daarover gebogen. En uiteindelijk zelfs de Raad van State.
(Thomas Spijkerboer) Ja.
(Huub Jaspers) En die hebben dus allemaal gezegd: de IND heeft dit goed beoordeeld. Meneer kan terug.
(Thomas Spijkerboer) Ja. Die hebben allemaal dezelfde afweging gemaakt als de IND. En die vraag is niet scherp genoeg aan de orde geweest. Bij de Raad van State weet je het helemaal niet. Dat is zo’n eenregelige verwerping van het Hoger Beroep. Bij de rechtbank kun je zien dat de rechtbank dat niet scherp heeft beantwoord: is er in dit geval een verband, een verband dat de man zelf legt, kan dat er zijn ja of nee.
 

Max van Weezel:
Dat zei prof. mr. Thomas Spijkerboer. Dit was Argos. Over een bedrijfsongeval bij de IND. Een bedrijfsongeval met ernstige gevolgen. Informatie over deze Argos kunt u vinden op de site www.vpro.nl/argos. Straks Tros in Bedrijf. Ik wens u een goed weekend. We zijn er volgende week zaterdag weer. En dan hebben we nu nog net tijd over voor Balkan Beat.
 

Muziek Bucovina van Shantel

 

 *** EINDE TRANSCRIPTIE***