Verdwaald in zijn tijd

Maarten van Bracht ,

Op vrijdag 1 november gaat de campagne 'Nederland Leest' weer van start. Dit jaar staat 'Erik of Het klein insectenboek' van Godfried Bomans centraal. Naast de geinponem was er nog een andere Bomans, maar die liet zich nauwelijks zien.

Godfried Bomans (1913- 1971) heeft nooit een literaire prijs gekregen, maar hij kon zich troosten met de gedachte samen met Carmiggelt de bestverkochte auteur van zijn tijd te zijn, en als tv-persoonlijkheid wist hij voortdurend de schijnwerpers op zich gericht. Aan aandacht geen gebrek, maar in de tweede helft van de jaren zestig nam hij meer en meer afstand van zijn rol van ironicus en entertainer en kreeg het publiek een andere, serieuzere Bomans te zien en te lezen. Uiteindelijk gaf hij zich het meest bloot in De man met de witte das en het verslag van zijn verblijf op Rottemerplaat, vlak voor zijn dood.

Reinier van den Hout, die voor Andere tijden de aflevering 'Bomans: humeurige humorist' samenstelde: 'Nico Scheepmaker noemde hem een tv-schrijver, vanwege de vlekkeloze zinnen die hij zonder haperen op camera produceerde en de volmaakte opbouw van een monoloog. Bomans was ook de eerste schrijver die reisprogramma’s maakte, wat tegenwoordig weer een populair genre is. Maar hij wekte ook wrevel, Mulisch noemde hem de eerste stand-up comedian en Gerard Reve had het over 'geslachtsloze schrijfsels' van de 'nationale geinponem'. Jeroen Brouwers vond dat Bomans als schrijver in zichzelf had moeten afdalen in plaats van steeds de bn’er uit te hangen.'

Over die andere, minder vrolijke of aangename Bomans komen in de uitzending vriendin Ineke Swanevelt, Wouter van Dieren in de toenmalige hoedanigheid van NCRV-producer, biograaf Gé Vaartjes (dat boek moet nog verschijnen) en Paul Witteman aan het woord, die Bomans ooit voor de schoolkrant mocht interviewen en zeer onheus door de schrijver werd bejegend. Van den Hout: 'Hij kon venijnig en horkerig zijn, of gewoon weglopen als iets hem niet beviel. En Vaartjes vertelt dat uit Bomans' brieven blijkt dat hij ook door diepe dalen ging en zich onbegrepen wist. Bomans was verdwaald in zijn tijd, een nostalgische aartsconservatief die het liefst in Engeland anno 1850 had geleefd.'

In Bomans' honderdste geboortejaar krijgen leden van de Openbare Bibliotheek tijdens de actie Nederland Leest zijn Erik of het klein insectenboek cadeau.