Boos Brazilië

Erik van den Berg ,

Terwijl de wereld brood en spelen krijgt voorgeschoteld, houden de rellen in Brazilië aan. Vanwaar de woede?

De bouwactiviteiten en overheidsuitgaven voor het WK zijn niet meer dan de laatste in een lange reeks van megaprojecten die veel Brazilianen tegen de borst stuiten. De protesten richten zich verder tegen de bouwlokaties voor de Olympische Spelen van Rio de Janeiro in 2016, de aanleg van de snelweg tussen Cuiaba en Santarem en de Belo Monte-dam.

Zorgen

19 juni: in Sao Paolo demonstreert een lid van de anarchistische groep Black Block voor verlaging van kosten in het openbaar vervoer.

Hoezo tegen de borst? De Braziliaanse regering en investeerders stellen dat de projecten nodig zijn: voor de ontwikkeling van het platteland, de infrastructuur, werkgelegenheid, economische groei en om zelfvoorzienend te worden in haar energieproductie.

De ervaring leert echter dat vooral de elite profiteert van zulke projecten. Ook de ingrijpende gevolgen voor milieu en de samenleving zijn - terecht - reden tot zorg. Daarom gaan de Brazilianen de straten op.

Megaprojecten

Megaprojecten zijn over het algemeen infrastructurele projecten met kosten boven de 1 miljard Amerikaanse dollar, of waarbij de aandacht van het publiek en de politiek groot is door hoge financiële-, sociale- en milieukosten. De projecten maken idealiter deel uit van een breder beleid, dat met die factoren rekening houdt en - minstens zo belangrijk - met de behoeften van het volk.

En dat is waar het knelt. De gemiddelde Braziliaan heeft weinig vertrouwen in de voordelen van de plannen. Toch negeren beleidsmakers hun roep om ze te herzien. Dagelijkse protesten voor en tijdens het WK worden hard neergeslagen door oproerpolitie.

(verder onder afbeelding)

28 mei 2013 - Een inheemse Indiaan van de Munduruku-stam met een lid van de landelijke politie, tijdens een bezettingsactie op de Belo Monte Dam.

De ideale dam?

Misschien wel het beste voorbeeld is de Belo Monte-stuwdam, een enorme waterkrachtcentrale in het Xingu-bassin en eerste in een reeks dammen. De aanleg van het complex zal ernstige gevolgen voor het milieu hebben. Maar liefst 1500 vierkante kilometer Amazoneregenwoud zal door de aanleg onder water komen te staan en zeldzame diersoorten komen in het gedrang. Met de tevens geplande Altamiradam samen wordt dit gebied zelfs zo'n 6500 vierkante kilometer, meer dan superprovincie Utrecht-Flevoland-Noord-Holland.

Gehele gemeenschappen dreigen door het project van huis te worden verdreven. Dat de regering deze stammen (de Juruna, Arana en Xikrin) niet inlichtte over de dam, zette kwaad bloed en leidde tot een tijdelijke stop in 2012. De natuur en inwoners van dit gebied zijn wettelijk beschermd, toch ging men door met bouwen.

En hoe zit het met de opbrengst? Doel van de Belo Monte-dam is om jaarlijks ruim 11.000 Megawatt aan stroom te genereren, genoeg voor minimaal 10-20 miljoen huishoudens. Dat is het ideaal. Dat de hoeveelheid water in de Xinlu-rivier fluctueert, en deze in de zomermaanden een stuk minder water bevat, levert een ander plaatje op. Dan zal de dam onder optimale omstandigheden maar 40% van het doel halen, en in de zomer amper 10%. Ook interessant: al een derde van de te genereren stroom is gereserveerd voor mijn- en exportbedrijven.

WK Rellen

Computervoorstelling Belo Monte-dam

Vorig jaar tijdens de Confederations Cup, de generale voor het WK, werd al duidelijk dat de bevolking het niet meer pikt. Voetsporen van alle witte olifanten waren niet te wissen. Zo vielen er doden bij de bouw van de stadions. En in mei 2014 kwam naar buiten dat kosten voor het stadion in Brasilía drie keer zo hoog uit kwamen dan geraamd, omgerekend op ruim 600 miljoen euro. Het geld was "verdwenen". Het bedrijf dat de aanbesteding kreeg, had inmiddels zijn financiële steun aan de regering vervijfhonderdvoudigd.

Dan die dam. Kosten voor de Belo Monte-dam liggen ergens tussen de 10 en 13 miljard euro (bron), grotendeels publiek geld. Het bedrijf achter het project, Norte Energia, is een consortium van staatsbedrijf Eletrobras en mijngigant Vale. Critici stellen dat de projecten eigenlijk een massale verplaatsing zijn van publiek geld naar privaat bezit.

Ook dit geld zou dus verdwijnen en de kloof tussen arm en rijk zal hierdoor vermoedelijk eerder groeien dan afnemen. De rellen zullen aanhouden. Brood en spelen is voor de Braziliaanse bevolking niet genoeg. Ze wil gratis openbaar vervoer, medische zorg, onderwijs, cultuur, huisvesting, werk: er is nog genoeg te wensen. De vraag is alleen: wordt er ook geluisterd?

Bronnen