Hoe gay is Japanse Boys' Love?

Daan & Yun ,

Stripverhalen over homoseksuele romances, inclusief de nodige erotiek. Ze zijn enorm populair in Japan, maar niet zozeer onder homo's. Wie leest deze stripverhalen dan wel, en waarom?

Japan blijft fascineren. Er zijn maar weinig landen die zo 'vreemd' en 'anders' lijken te zijn. Maar zijn Japanners echt zo anders dan wijzelf? Daan en Yun gaan op onderzoek uit voor de VPRO, en stuiten zo op allerlei nieuwe vragen.

Daan heeft Euroculture en journalistiek gestudeerd. Eind 2011 was hij op uitwisseling in Osaka, waar Yun –Taiwanese van geboorte– promoveert. Vier jaar later treffen zij elkaar opnieuw in Japan, gewapend met pen en camera.

Je staat in een grote, prestigieuze boekhandel. De zaak is enkele verdiepingen hoog, als een Bijenkorf voor boeken. Wanneer je door deze winkel heenloopt, valt je in eerste instantie op dat één van de verdiepingen volledig aan stripboeken is gewijd. Maar daar blijft het niet bij: een groot deel van deze stripboeken blijkt homo-erotische plaatjes te bevatten.

Ben je misschien bij een speciale boekensectie voor homoseksuelen beland? Je kijkt om je heen. Wat je ziet zijn voornamelijk jonge meiden, terwijl de homo-erotische plaatjes toch echt over mannen gaan. Wat doen al die meiden dan hier? Is dit net zoiets als mannen die graag naar vrijende lesbiënnes kijken, of zit er meer achter?

Wat ik beschrijf, is grofweg de situatie in Japan van vandaag. Stripverhalen over homoseksuele romances zijn ontzettend populair hier. En voor deze zogenaamde 'Boys' Love-manga' hoef je niet naar een speciale 'homo-winkel'. In de meeste boekhandels zijn de strips wel te krijgen, en de Boys' Love-sectie wordt daar ook niet in één of ander donker hoekje weggestopt.

Kun je dit allemaal maar moeilijk geloven? Kijk dan eens naar de volgende video, die Yun en ik in een grote, prestigieuze boekenzaak in Osaka opnamen.

Jongensliefde zonder clou

Wanneer Yun en ik tussen de boekenkasten doorlopen, valt mij op dat Boys' Love, of 'BL', zich niet beperkt tot manga (stripboeken) en anime (tekenfilms). Zo zijn er tijdschriften, luisterboeken en zelfs Boys' Love-romans. Dit is niet zomaar een genre, dit is een complete stroming binnen de Japanse popcultuur.

Bovendien, zo vertelt Yun mij, bestaat er nog een hele Boys' Love-wereld buiten de boekhandel. Zo zijn er enthousiaste liefhebbers die zogenaamde 'fanfictie' maken en online met elkaar delen. Hierbij kun je denken aan tekeningen van mannelijke personages uit bekende boeken of films (bijv. Harry Potter en Voldemort), die als een homoseksueel koppel worden afgebeeld.

De Boys' Love-fanfictie wordt in Japan ook wel 'Yaoi' genoemd, een Japanse afkorting die staat voor 'yama nashi, ochi nashi, imi nashi'. Dit betekent zoiets als 'geen climax, geen clou, geen betekenis'. Bij Yaoi is de verhaallijn dus minder belangrijk dan in Boys' Love-manga, en staat meestal een intieme scène centraal. Het precieze verschil tussen 'Yaoi' en 'Boys' Love' is echter niet altijd duidelijk.

Omdat mijn Japans niet goed genoeg is om de Boys' Love uit de boekhandel te lezen, ga ik op zoek naar Engelse vertalingen online. Zo kom ik uit bij een verhaal met de toepasselijke naam 'Boys Love'. Ik lees over een jonge journalist die een bekend model interviewt. Op een gegeven moment zitten zij samen in een restaurant, en moet de jonge journalist naar de wc. Op de wc begint het model hem aan te randen. Hoewel de journalist duidelijk 'stop' zegt, bloeit er langzaam een romance op tussen de twee. Wat moet ik hiervan denken?

Enkele indrukken uit de boekhandel: Boys' Love-manga

Op de kaften van BL-boeken kom je zowel romantiek als erotiek tegen.

Is Boys' Love typisch Japans?

Nadat ik een aantal pagina's uit het homo-erotische verhaal gelezen heb, voel ik de neiging om dit af te doen als 'typisch Japanse gekkigheid'. En waarschijnlijk zou ik daarmee niet alleen staan. In het Westen wordt zo'n indruk mogelijk nog versterkt doordat verschillende westerse manga-uitgeverijen de Japanse term 'Yaoi' gebruiken als een overkoepelende term voor alle Boys' Love, wat in Japan dus niet het geval is. 'Yaoi' klinkt immers meer als een 'typisch Japans genre', en misschien denken de uitgeverijen dat zo'n naam beter verkoopt.

Of de naamkeuze inderdaad zo'n effect heeft weet ik niet, maar 'Yaoi' lijkt het in ieder geval goed te doen in de Verenigde Staten, ook al is het daar nog niet zo'n groot commercieel succes als in Japan. Zo vindt er ieder jaar een drie-daagse 'Yaoi-conventie' in Californië plaats. En veel Yaoi-fanfictie die ik online tegenkom, op websites als DeviantART, wordt door westerse fans gemaakt. Zelfs de Amerikaanse animatieserie South Park besteedde vorig jaar een volledige aflevering aan Yaoi.

Misschien is het Japanse en westerse publiek dus toch niet zo verschillend. Wanneer ik online nog wat verder zoek, vind ik bovendien dat er ook een soort homo-erotische fanfictie in het Westen bestaat. Deze wordt 'Slash' genoemd, en is waarschijnlijk ongeveer even oud als het fenomeen Yaoi.

Het meest gefascineerd raak ik echter door een onderzoek van japanologe Rebecca Suter. Zij heeft enkele vroege voorbeelden van Japanse Boys' Love-manga geanalyseerd, en wat valt op? Veel van deze verhalen vinden plaats in een exotisch, geromantiseerd Europa, ver weg van Japanse conventies. De westerse neiging om Boys' Love af te doen als 'typisch Japans' is dus niet uniek. In Japan was het juist andersom.

Enkele indrukken van het internet: Yaoi (fanfictie)

Harry Potter x Voldemort

Het x-symbool wordt bij Yaoi-werken vaak tussen de namen van twee geliefden gezet.

Itachi x Sasuke (van de Naruto-serie)

Erwin x Levi (van de serie 'Attack on Titan')

Fujoshi: Een wereldwijde community van fans

Shiho Matsuba

Tijdens mijn online zoektocht merk ik verder dat de opkomst van het internet erg goed is geweest voor de verspreiding van Boys' Love en Yaoi. Liefhebbers van over de hele wereld kunnen nu met elkaar in contact komen, zelfgemaakte Yaoi-werken met elkaar delen, en nieuwe Boys' Love aan elkaar introduceren.

En die liefhebbers, of in ieder geval een deel daarvan, zijn niet langer slechts 'liefhebbers'. Zij noemen zichzelf tegenwoordig 'fujoshi', wat een Japanse woordspeling is. In het Japans kunnen de klanken 'fujoshi' namelijk op twee verschillende manieren geschreven worden. Volgens de eerste manier (婦女子) betekent fujoshi 'meid'. Volgens de tweede manier (腐女子) betekent fujoshi 'bedorven meid'.

De 'bedorvenheid' van de Boys' Love-fans heeft betrekking op de romantische en seksuele fantasieën van deze vrouwen. Je kunt 'fujoshi' dus als een soort geuzennaam beschouwen. Verder laat deze term zien dat de fujoshi zich er goed van bewust zijn dat hun fantasieën niet passen bij de heersende normen, maar dat ze desondanks trots zijn op hun 'bedorven' smaak.

Hoog tijd om eens kennis te maken met een zelfverklaarde fujoshi. Gelukkig kent Yun er persoonlijk eentje: Shiho Matsuba, ofwel 'Matsuba-san' volgens Japanse beleefdheidsregels. We besluiten om met haar af te spreken, en te vragen wat haar zo aanspreekt aan Boys' Love. Maar voordat ik daarover ga schrijven, stel ik voor dat je eerst een moment neemt om te genieten van Matsuba-san's tekenkunsten.

Waarom houden zoveel vrouwen van Boys' Love?

De vraag wat heteroseksuele vrouwen zo aanspreekt aan Boys' Love kan wel eens tot irritatie leiden. Wanneer een man het leuk vindt om naar twee vrijende lesbiënnes te kijken, worden er immers veel minder vragen gesteld. Waarom zou het dan nodig zijn om een of andere 'diepere verklaring' voor Boys' Love te vinden? Is het niet allemaal gewoon hetzelfde?

Dit zijn heel terechte vragen, en natuurlijk is 'lesbische' manga ook een interessant onderwerp. Maar wat Boys' Love zo bijzonder maakt, is het enorme succes van het genre in Japan, en de fujoshi-levensstijl die eraan verbonden is. En hoewel de natuurlijke behoeftes van mannen en vrouwen misschien niet zo verschillend zijn, groeien zij op in een omgeving waarin verschillende verwachtingen van mannen en vrouwen bestaan.

Zegt dit misschien iets over de 'vrouwelijke' voorliefde voor Boys' Love? Volgens Matsuba-san wel. "Ik voel me erg ongemakkelijk bij de manier waarop vrouwen vaak als lustobjecten worden gezien, en hoe er steeds verwacht wordt dat zij het anderen naar de zin maken. In de wereld van de Boys' Love zie je dat niet zo."

Hoewel Matsuba-san een kalme indruk maakt, verbaas ik mij een beetje over de wanhoop die in haar woorden schuil lijkt te gaan. Het lijkt alsof ze het idee heeft opgegeven dat vrouwen ook op andere manieren kunnen worden afgebeeld wanneer het over liefde en seks gaat. Daarom duikt ze liever in een romantisch-erotisch verhaal waarin vrouwen nauwelijks een rol spelen. Maar zou ik hier echt zo verbaasd over moeten zijn? Of ben ik naïef om te denken dat je vrouwen wel even anders kunt afbeelden?

Enkele indrukken uit de boekhandel: Japanse manga-meiden

In deze boeken lijkt de romantiek minder belangrijk, omdat er één i.p.v. twee personen op de kaft staat.

Is Boys' Love-manga 'echt gay'?

De afwezigheid van vrouwen in Boys' Love-verhalen zorgt er niet alleen voor dat Matsuba-san zich meer op haar gemak voelt. Ze vertelt dat zij zich hierdoor ook gemakkelijker met een andere persoon dan 'de vrouw' binnen een relatie kan identificeren, of dat ze gemakkelijker als buitenstaander naar zo'n relatie kan kijken. Via Boys' Love lukt het haar dus om vrijer te fantaseren, zonder dat ze zich automatisch binnen de rol van 'de vrouw' gedrukt voelt.

Maar wat is dat precies, 'de vrouw'? Ik moet weer denken aan het Boys' Love-verhaal dat ik op het internet las. In dit verhaal lijkt er een duidelijke rolverdeling te zijn tussen een dominante jongeman (het model) en een passieve jongeman (de journalist die door het model wordt aangerand). Dit is een bekend patroon binnen het Boys' Love-genre, waarin de dominante man ook wel 'seme' genoemd wordt, en de passieve man 'uke'.

Stel je nu eens voor dat zo'n verhaal niet over twee jongemannen gaat, maar dat de 'passieve man' een vrouw is. Dat zou waarschijnlijk controversiëler zijn, en je kunt je voorstellen dat sommige vrouwelijke lezers zich daar ongemakkelijk bij voelen. Door de vrouw door een man te vervangen neem je het zware gewicht van zo'n controverse weg, en kan iemand als Matsuba-san zich gemakkelijker met zowel het dominante als het passieve personage identificeren, of zich gewoon een buitenstaander voelen.

Is de passieve man uit de Boys' Love-manga dus eigenlijk een stereotiepe vrouw, 'verstopt' in het lichaam van een manga-man? Ik had niet gedacht dat ik mij ooit zoiets zou afvragen. Waarschijnlijk ligt het ook nog veel ingewikkelder dan dat. Gelukkig kun je tegenwoordig je eigen oordeel vormen, want veel BL-manga is online te lezen. En je zou de volgende video kunnen bekijken, waarin je Matsuba-san's favoriete scène uit een recent BL-boek ziet en hoort. Niet erotisch, wel romantisch.

Zijn Boys' Love-lezers ruimdenkend?

De homoseksuele romances in Boys' Love-manga maken het waarschijnlijk gemakkelijker voor lezers als Matsuba-san om zich met verschillende rollen binnen een romantisch-erotische relatie te identificeren. In die zin helpt het deze lezers om 'ruimer te denken' en zich mogelijk te verzetten tegen wat traditioneel van vrouwen verwacht wordt.

Tegelijkertijd lijkt de rolverdeling binnen de homoseksuele Boys' Love-relaties vrij traditioneel te zijn, met een dominante en een passieve partner. Dit is waarschijnlijk een goede manier om een spannende verhaallijn te creëren, maar heel 'ruimdenkend' klinkt het niet. Zijn er ook andere typen rollen binnen een romantisch-erotische relatie denkbaar?

Of we Matsuba-san's manga-smaak 'ruimdenkend' moeten vinden, daarop hebben Yun en ik dus nog geen definitief antwoord gevonden. Wél zijn we onder de indruk van haar toewijding als fujoshi. Wanneer we haar vragen of ze haar Boys' Love-hobby zou verbergen als ze een vriendje heeft (ze is op dit moment single), is haar antwoord duidelijk: "Nee, Boys' Love is simpelweg te belangrijk voor mij."

Ook zijn Yun en ik onder de indruk van hoe breed Matsuba-san's culturele smaak blijkt te zijn. Toen we haar thuis bezochten, viel ons meteen op dat Matsuba-san naast Boys' Love nog een andere passie heeft: Nederlandse schilderkunst. Inderdaad: tussen de homo-erotische plaatjes vonden wij tevens illustraties van Vermeer en Van Gogh.

Bij Matsuba-san thuis: Van Boys' Love tot Van Gogh

Wie goed kijkt, ziet op de bovenstaande foto een schilderij van Vermeer.

Tekst en video's: Daan Hovens, Yun

Montage: Bella Boender, Menno Kooistra

Ondertiteling: Daan Hovens, Yun

Productie: Nelleke Klop, Linda Bos

Eindredactie: Bella Boender, Elmar Veerman