Kernenergie: Heeft het Japanse verzet gefaald?

Daan & Yun ,

Het is het land van Hiroshima, Nagasaki en het radioactieve filmmonster Godzilla. En toch: bijna vijf jaar na de kernramp van Fukushima, is alweer de derde kerncentrale herstart. Wat is er nog over van de anti-nucleaire beweging in Japan? En zijn de demonstranten te netjes om succesvol te zijn, of is dat slechts een stereotype?

Japan blijft fascineren. Er zijn maar weinig landen die zo 'vreemd' en 'anders' lijken te zijn. Maar zijn Japanners echt zo anders dan wijzelf? Daan en Yun gaan op onderzoek uit voor de VPRO, en stuiten zo op allerlei nieuwe vragen.

Daan heeft Euroculture en journalistiek gestudeerd. Eind 2011 was hij op uitwisseling in Osaka, waar Yun –Taiwanese van geboorte– promoveert. Vier jaar later treffen zij elkaar opnieuw in Japan, gewapend met pen en camera.

Op vrijdagmiddag, 11 februari 2011, kreeg ik een e-mail met geweldig nieuws: ik was geselecteerd voor een onderzoeksverblijf aan de Universiteit van Osaka. Voor het eerst in mijn leven zou ik naar Japan gaan!

Precies een maand later sloeg mijn enthousiaste stemming plotseling om. Vrijdag 11 maart 2011 was de dag van de grootste aardbeving uit de moderne Japanse geschiedenis, die gevolgd werd door een verwoestende tsunami en de kernramp van Fukushima.

De aandacht van Europese media ging al gauw naar dat laatste. Radioactief water, lucht, voedsel: niks in Japan leek meer veilig. Er waren berichten over uitwisselingsstudenten in Japan die besloten terug naar huis te komen. De vraag voor studenten als ik was: zou ik er überhaupt nog heengaan?

Mijn antwoord hierop werd uiteindelijk 'ja', en dus ging ik eind 2011 naar het land met de 54 reactoren. Sindsdien ben ik het onderwerp 'kernenergie in Japan', en de protesten daartegen, nauw blijven volgen. Want ongeacht wat je mening is over kernenergie, het blijft spannend om te zien hoe de demonstranten het door conservatieven gedomineerde land proberen te veranderen.

Japanse protesten na Fukushima

De kernramp van Fukushima heeft een flinke politieke impact gehad in Europa. Na grootschalige protesten besloten Zwitserland en Duitsland om op termijn volledig te stoppen met kernenergie. De Italiaanse bevolking stemde in een referendum tegen een terugkeer naar het gebruik van kernenergie. Hoe zat het in het land waar de kernramp plaatsvond?

Ook in Japan vonden grote anti-nucleaire protesten plaats, met als hoogtepunt de zomer van 2012. Dit was de zomer waarin Japan enkele maanden al haar kerncentrales op non-actief had gezet. Toen bekend werd dat de Japanse regering de kerncentrales van Ohi weer wilde gaan opstarten, gaf dit een enorme boost aan de protesten.

Hoofdstad Tokio werd getuige van de grootste anti-nucleaire demonstraties in Japan sinds Fukushima, met schattingen oplopend tot 200.000 deelnemers. Opiniepeilingen lieten zien dat veel Japanners graag van kernenergie af wilden. Een aantal Europese media pikten op dat er zelfs een soort Japanse GroenLinks uit de protestbeweging was ontstaan. En de Japanse regering leek inderdaad te gaan toegeven aan de druk.

De opeenstapeling van anti-nucleair nieuws uit Japan zorgde voor hooggespannen verwachtingen bij de Europese Groenen in Brussel, waar ik diezelfde zomer stage liep. Het moderne Aziatische industrieland zou sterk gaan inzetten op duurzaamheid en een lichtend voorbeeld worden voor de rest van de wereld. Ook werd er hoopvol uitgekeken naar december 2012: de maand van de eerste Japanse parlementsverkiezingen sinds Fukushima.

Spoedcursus demonstreren in het Japans

原発反対 = genpatsu hantai = wij zijn tegen kerncentrales

再稼働反対 = saikadou hantai = wij zijn tegen de herstart (van kerncentrales)

原発いらない = genpatsu iranai = wij hebben geen kerncentrales nodig

電気は足りてる = denki wa tariteru = er is genoeg elektriciteit

De uitspraak van deze zinnen vind je in de video hierboven.

Hoe het momentum voorbijging...

De verkiezingsuitslag van december 2012 was echter alles behalve revolutionair. De rechts-conservatieve Liberaal-Democratische Partij (LDP), die Japan vrijwel constant heeft geregeerd sinds 1955, boekte een ruime overwinning. De nieuwe premier Shinzō Abe zag niks in een volledige afschaffing van kernenergie. En de 'Japanse GroenLinks'? Die won geen enkele zetel.

Hoe kwam dit? Toen ik vlak voor de verkiezingen de 'groene' politiek-filosoof Shuji Imamoto sprak, zag hij de bui al hangen. De anti-nucleaire beweging was verdeeld over verschillende kleine politieke partijen, waarvan de 'Japanse GroenLinks' er slechts één was (de ecologische Morgen-partij won overigens wel een paar zetels). Volgens Imamoto misten deze partijen een duidelijke politieke strategie waarmee ze het establishment succesvol konden uitdagen.

Bovendien waren de Japanse kiezers tijdens de voorgaande verkiezingen al een historisch experiment aangegaan, door een andere partij dan de LDP te laten winnen. Deze andere partij, de sociaal-liberale Democratische Partij van Japan (DPJ), had veel kritiek gekregen over hoe ze was omgegaan met de aardbeving, tsunami en kernramp van 2011. De overwinning van de LDP kan in dat opzicht gezien worden als een hang naar vertrouwdheid in bange tijden.

Maar er speelden natuurlijk ook andere thema's bij de verkiezingen, die voor veel Japanners minstens zo belangrijk waren als het energievraagstuk, waaronder de kwakkelende economie en het territoriale conflict met China en Taiwan over de Senkaku-eilandjes (dat trouwens ook over energiebronnen gaat). De nationalistische LDP speelde hier handig op in. Het anti-nucleaire kamp verloor de verkiezingen, en de protesten werden langzaam kleiner.

5 jaar na Fukushima: het protest gaat door

Genoeg reden voor desillusie zou je denken. 'Protest zwecklos', kopte het Duitse tijdschrift Der Spiegel pas geleden nog. Maar toch: vijf jaar na Fukushima gaan de anti-nucleaire demonstraties nog steeds door in Japan. Sterker nog: deze vinden nog iedere week plaats, en niet alleen in Tokio.

Afgelopen december gingen Yun en ik een kijkje nemen bij twee van zulke protesten, één in Osaka en één in Kyoto. Als je alleen op de cijfers afgaat, waren dit niet de indrukwekkendste bijeenkomsten ooit: wij telden ongeveer 30 à 40 deelnemers per demonstratie. Maar als je bedenkt dat er bijna vijf jaar na Fukushima, in verschillende Japanse steden, iedere week nog zo'n groep bij elkaar komt, dan is dat toch imponerend.

Bovendien was het ijskoud bij de protesten, terwijl een aanzienlijk deel van de demonstranten de pensioenleeftijd duidelijk voorbij was. En wanneer we hen vroegen naar hun motivatie, leken de anti-nucleaire activisten zich weinig illusies te maken over de concrete effecten die ze op het Japanse regeringsbeleid kunnen hebben. Waarom komen ze iedere week dan toch weer samen?

Het antwoord dat wij het vaakst hoorden, was dat ze simpelweg niet anders konden. Juist wanneer mensen Fukushima beginnen te vergeten, en er langzaam maar zeker weer kernreactors worden opgestart, vinden de activisten dat ze hun stem moeten laten horen. Ook wanneer je eigenlijk rustig aan moet doen na een zware operatie, zoals de onderstaande demonstrant ons vertelde.

Zijn de Japanse protesten te netjes?

2011 was natuurlijk niet alleen het jaar van Fukushima en de anti-nucleaire protesten. Het was ook het jaar van de Arabische Lente en de Occupy-beweging. Vergeleken met die andere protestbewegingen vielen de Japanse demonstraties die wij zagen vooral op door hun ordelijkheid.

De Japanse activisten bezetten geen gebouwen of pleinen, en ze lieten alle voorbijgangers (inclusief de werknemers van de Japanse energiebedrijven) netjes door de groep demonstranten heenlopen. Wie geen flyer wilde hebben, kreeg niks opgedrongen. Doe wat oordopjes in, en je kunt zo'n demonstratie eigenlijk vrij gemakkelijk negeren.

En wanneer een demonstratie officieel van 17.00 tot 19.00 uur duurde, zoals in Kyoto het geval was, dan was deze ook echt om 19.00 uur afgelopen. Enkele minuten later waren de meeste activisten alweer weg, en na pakweg een half uur waren er zelfs geen protestborden of flyers meer op straat te bekennen. Alsof de demonstratie nooit had plaatsgevonden.

Zijn Japanners misschien te goed gemanierd om succesvol te kunnen demonstreren? Na bovenstaande observaties lijkt dat een logische vraag te zijn. Maar wat is dat eigenlijk, 'goed gemanierd'? En wanneer noem je een protestbeweging precies 'succesvol'?

Een nieuwe protestgeneratie?

In zekere zin hebben de drie protestbewegingen van 2011 weinig succes gehad. Ondanks de 'Lente'-demonstraties bloeit de democratie nog niet in de Arabische wereld, ondanks Occupy is er nog steeds grote ongelijkheid wereldwijd, en ondanks de anti-nucleaire protesten heeft Japan weer enkele kerncentrales opgestart.

Zoals verschillende Japanse demonstranten echter aangaven, bestaan er ook andere manieren om een protestbeweging te beoordelen. Deze activisten verwachten niet meteen concrete resultaten, maar ze willen wel aandacht blijven vragen voor een onderwerp dat zij belangrijk vinden. Zij doen dit op een schijnbaar nette manier, zonder anderen heel erg tot last te zijn. Op deze manier houden ze het al bijna vijf jaar vol. Een slimme strategie?

De anti-nucleaire beweging heeft mogelijk ook gevolgen voor de Japanse samenleving als geheel. Sinds de anti-nucleaire protesten is in Tokio bijvoorbeeld een nieuwe protestbeweging van studenten ontstaan, genaamd 'SEALDs' (Students Emergency Action for Liberal Democracy). Deze studenten richten zich weliswaar niet op kernenergie, maar velen geven aan dat hun politieke bewustzijn begon met Fukushima.

Is een nieuwe Japanse protestgeneratie geboren? Dat zou wat zijn. Want zomaar de straat op gaan, luidkeels je mening geven en aandacht trekken: dat is best wel een ding in Japan. Wat op mij overkomt als 'goed gemanierd', hoeft helemaal niet zo 'goed gemanierd' te zijn binnen een Japanse context. De demonstrant uit de onderstaande video, die wij in Osaka tegenkwamen, legt dit heel goed uit. Maar is de situatie in Nederland echt zo anders dan wat hij beschrijft?

Tijdlijn: van Hiroshima tot Fukushima

Waarom ging Japan eigenlijk kernenergie gebruiken, enkele jaren na de atoombomaanvallen op Hiroshima en Nagasaki? Een deel van het antwoord is dat Japan nauwelijks olie, kolen of gas heeft. Kernenergie was in die zin een welkome uitvinding voor het moderne industrieland. Maar dat is niet het hele verhaal. Op de onderstaande tijdlijn vind je o.a. het verhaal van een succesvolle Amerikaanse reclamecampagne voor kernenergie in – jawel – Hiroshima.

1945 - De Verenigde Staten vallen de Japanse havensteden Hiroshima en Nagasaki aan met atoombommen. Dit zijn de eerste en tot nu toe enige atoombomaanvallen uit de geschiedenis van onze planeet.

1951 - Het eerste geslaagde experiment om kernenergie op te wekken vindt plaats in de Verenigde Staten.

1953 - De Amerikaanse president Roosevelt houdt de bekende 'Atoms for Peace'-toespraak voor de Verenigde Naties in New York. Hiermee begint de Amerikaanse PR-campagne om nucleaire technologie te 'reframen' tot iets dat ook voor vreedzame doeleinden gebruikt kan worden.

1954 - De Japanse vissersboot Daigo Fukuryū Maru en haar bemanning raken radioactief besmet door een mislukte Amerikaanse kernwapentest bij de Bikini-eilanden, met verschillende doden tot gevolg.

De klassieke Japanse film 'Godzilla' komt uit, over een monster met radioactieve adem dat in blinde woede Tokio aanvalt, nadat het door een atoombomexplosie is gewekt.

In Japan ontstaat voor het eerst grootschalig verzet tegen de nieuwe nucleaire technologieën - mogelijk is dit zelfs het eerste grootschalige anti-nucleaire verzet ter wereld.

1956 - De rondreizende Amerikaanse tentoonstelling 'Atoms for Peace' doet Hiroshima aan. Uitgerekend het herdenkingsmuseum voor de atoombomaanval wordt gekozen als locatie van deze tentoonstelling. In het begin leidt dit tot wat protest, maar uiteindelijk wordt 'Atoms for Peace' een enorm succes en trekt de tentoonstelling in Hiroshima meer dan 100.000 bezoekers.

Bezoekers van de tentoonstelling worden geïmponeerd met de revolutionaire beloftes van kernenergie, waaronder ruimtevaart. Ook is er een mechanische arm, waarmee bezoekers de woorden 'vrede' en 'kernenergie' kunnen schrijven. Juist Japan, dat met de wreedste kant van de nucleaire technologie was geconfronteerd, zou het verdienen om kernenergie te gaan gebruiken. Na alle oorlogsellende zou dit het land weer rijk en modern gaan maken.

Ook in Nederland zijn veel mensen trouwens erg enthousiast over de revolutionaire beloftes van kernenergie in de jaren '50.

1966 - De eerste kerncentrale van Japan wordt in gebruik genomen.

1971 - John Lennon brengt het nummer 'Imagine' uit. Ruim 44 jaar later kom je dit lied op de meest onwaarschijnlijke plaatsen tegen, waaronder de nummer 1-positie van de Top 2000 en een anti-nucleaire demonstratie in Osaka.

1973 - Internationale oliecrisis. Verschillende landen, waaronder Frankrijk en Japan, zetten nu flink in op kernenergie.

1979  - Het kernongeval van Three Miles Island vindt plaats in de Verenigde Staten.

1982 - Grootschalige anti-nucleaire demonstraties vinden plaats in Japan.

1983 - Mogelijk 550.000 mensen demonstreren in Den Haag tegen de plaatsing van kernwapens in Nederland: de grootste demonstratie in de Nederlandse geschiedenis.

1986 - De kernramp van Tsjernobyl vindt plaats in de Sovjet-Unie (hedendaags Oekraïne).

1999 - Het kernongeval van Tokaimura vindt plaats in Japan.

Tevens zijn er problemen bij de kerncentrale van Shika in Japan, maar deze worden niet gerapporteerd.

2007 - De problemen met de Shika-kerncentrale worden bekend. Als gevolg hiervan is de Japanse kerncentrale twee jaar lang gesloten.

2011 - De grootste aardbeving uit de moderne Japanse geschiedenis vindt plaats, gevolgd door een tsunami en de kernramp van Fukushima.

Vrijwel onmiddelijk volgen grote demonstraties tegen kernenergie in Duitsland. Er zijn ook anti-nucleaire protesten in andere westerse landen. De protesten in Japan zelf komen iets langzamer op gang.

Uiteindelijk besluiten de Duitse en de Zwitserse regering om op termijn volledig met kernenergie te stoppen. De Italiaanse bevolking stemt in een referendum tegen een terugkeer naar het gebruik van kernenergie in hun land.

2012 - Tijdens de zomermaanden staan alle Japanse kernreactoren op non-actief, totdat de kerncentrales van Ohi weer worden opgestart.

De grootste anti-nucleaire demonstraties sinds Fukushima vinden plaats in de Japanse hoofdstad Tokio, met mogelijk 200.000 deelnemers.

De Japanse regering van Yoshihiko Noda (DPJ) zegt op termijn van kernenergie te willen afstappen.

Shinzō Abe (LDP) wint de Japanse parlementsverkiezingen en zegt dat hij niks ziet in het volledig afschaffen van kernenergie.

2013 - In september worden de kerncentrales van Ohi weer stilgelegd. Opnieuw zijn er tijdelijk géén actieve kernreactoren in Japan.

2015 - Japan start voor het eerst weer twee kerncentrales op.

De Japanse regering presenteert een energieplan voor de lange termijn. In het jaar 2030 wil zij dat Japan haar elektriciteit voor 22-24 procent uit duurzame bronnen haalt, en voor 20-22 procent uit kernenergie. De meeste elektriciteit moet echter komen van gas (27 procent) en kolen (26 procent). Geen goed nieuws dus voor het klimaat uit het land van het Kyoto-protocol.

2016 (tot maart) - Japan start een derde kerncentrale op. Een mogelijke nummer vier kampt nog met heropstartproblemen.

UPDATE 9 maart 2016: Een Japanse rechtbank besluit dat twee van de vier actieve kernreactoren in Japan weer moeten worden stilgelegd.

Tekst en video's: Daan Hovens, Yun

Montage: Bella Boender, Menno Kooistra

Ondertiteling: Daan Hovens, Yun

Productie: Nelleke Klop, Linda Bos

Eindredactie: Bella Boender, Elmar Veerman