Verstopte minderheid

Daan & Yun ,

Japan staat niet bepaald bekend als een land dat veel immigranten verwelkomt. Het is ook alom bekend dat dit problemen oplevert voor de Japanse economie, en er zijn maar weinig landen waar de vergrijzing zó sterk is. Maar los van alle berekeningen: hoe is het om in zo'n land te leven? Daan en Yun spreken erover met rapper MC Nam.

Japan blijft fascineren. Er zijn maar weinig landen die zo 'vreemd' en 'anders' lijken te zijn. Maar zijn Japanners echt zo anders dan wijzelf? Daan en Yun gaan op onderzoek uit voor de VPRO, en stuiten zo op allerlei nieuwe vragen.

Daan heeft Euroculture en journalistiek gestudeerd. Eind 2011 was hij op uitwisseling in Osaka, waar Yun –Taiwanese van geboorte– promoveert. Vier jaar later treffen zij elkaar opnieuw in Japan, gewapend met pen en camera.

Hoe is het om als kind van vluchtelingen op te groeien in een land, waar mensen helemaal niet merken dat je 'buitenlands' bent?

Dit is de situatie van veel Vietnamese jongeren in Japan. Qua uiterlijk zijn zij, ook in de ogen van henzelf, niet te onderscheiden van de Japanse jeugd. Bovendien gebruiken velen van hen een Japanse 'schuilnaam' op school, en proberen zij zich zoveel mogelijk aan de Japanse beleefdheidsregels te houden. Niet heel gek dus, dat veel Japanners niet eens weten dat Japan een Vietnamese minderheid heeft.

De jonge Vietnamese rapper MC Nam besloot hier wat tegen te doen. In de onderstaande YouTube-video komt hij openlijk 'als Vietnamees uit de kast'. En zoals je zult zien, komt zijn complete achtergrond in dit rapnummer voorbij: van de gevaarlijke boottocht van zijn ouders en grootouders uit Vietnam, tot en met zijn worstelingen op een Japanse middelbare school.

Let op: De tekst van het lied is in het Japans, maar je kunt ervoor kiezen om Engelse, Japanse of Vietnamese ondertiteling aan te zetten. Wanneer je de video afspeelt, klik je hiervoor rechtsonder in beeld, op het tweede symbooltje van links (het wieltje).

Vluchten naar Japan

Yun en ik besluiten contact op te nemen met MC Nam. We spreken af in de Japanse havenstad Kobe, waar relatief veel Vietnamezen wonen. Nam woont zelf inmiddels in Tokio, maar zijn familie woont nog altijd in Kobe, de stad waar hij is opgegroeid.

Ik vraag Nam of hij iets heeft meegekregen van de Syrische vluchtelingen, die in Europa momenteel het nieuws beheersen. Dit is niet het geval. Toch zijn er opvallende gelijkenissen tussen de situatie van de Vietnamese bootvluchtelingen in de jaren '70, '80 en '90, en de huidige situatie van de Syriërs. Ook in Vietnam was er een oorlog, waarbij de ene kant door Amerikanen en de andere kant door Russen werd gesteund. En in de landen waar de bootvluchtelingen aankwamen raakten de opvangkampen al snel vol. Daarom kwam er een internationale conferentie, waar besloten werd dat een deel van de vluchtelingen in andere, veelal westerse landen zou worden opgevangen.

Bij de herverdeling van Vietnamese bootvluchtelingen werd ook naar Japan gekeken, dat destijds veruit de sterkste economie van Azië had. Maar de Japanse regering had weinig zin in immigratie. Toch zegde deze regering, onder internationale druk, uiteindelijk toe om in totaal tienduizend vluchtelingen op te vangen. Bovendien besloten een aantal dappere Vietnamezen zelf naar Japan te varen – en legden daarbij een afstand af die vergelijkbaar is met Amsterdam-Moskou.

Zodoende kwam Nam's familie in Japan terecht. Wat hem betreft kan Japan nu ook wel Syrische vluchtelingen opvangen, maar het lijkt niet erg waarschijnlijk dat dit zal gebeuren. Sinds het land enkele Vietnamezen toeliet, zijn de Japanse grenzen voor vluchtelingen tamelijk gesloten gebleven. 'Japan laat recordaantal van elf asielzoekers toe', kopte De Telegraaf vorig jaar ironisch, toen het totaal aantal toegewezen asielverzoeken van 2014 bekend werd. Op het weblog GeenStijl leidde dit tot een lofstuk over de Japanse immigratiepolitiek. Maar wat houdt het Japanse model precies in?

Vietnamese bootvluchtelingen

15 mei 1984: Vietnamese bootvluchtelingen worden door de Amerikaanse marine van de Zuid-Chinese Zee gehaald, nadat zij acht dagen op deze zee hebben doorgebracht. (Bron: Het Amerikaanse ministerie van Defensie.)

Een groeiende minderheid

Ondanks de strenge asielpolitiek ligt de immigratie naar Japan niet helemaal stil. Zo waren er, volgens de officiële statistieken van de Japanse overheid, in 2014 inmiddels al rond de honderdduizend mensen met een Vietnamese nationaliteit in dit land.

Een belangrijk deel hiervan zijn de bootvluchtelingen, hun familie en hun nakomelingen, maar er zitten ook gastarbeiders bij. Want hoe graag de Japanse regering het ook anders zou willen, het sterk vergrijzende industrieland kan moeilijk zonder enige vorm van arbeidsmigratie. Daarnaast kun je bij de officiële statistieken nog een aantal Vietnamezen optellen, die 'illegaal' in Japan in wonen en werken.

Maar goed, op een totale bevolking van ruim 127 miljoen vormen honderdduizend Vietnamezen natuurlijk nog altijd een erg kleine groep. Bovendien wonen zij geconcentreerd in bepaalde wijken van Tokio, Osaka en Kobe. Naast alle uiterlijke gelijkenissen draagt ook dit eraan bij dat veel Japanners niet weten dat Japan een Vietnamese minderheid heeft.

'Hallo vriendschap'

De mogelijke gevolgen van deze onwetendheid werden duidelijk na de aardbeving van Kobe in 1995. Het aantal slachtoffers met een niet-Japanse nationaliteit lag relatief hoog na deze ramp. Eén van de verklaringen hiervoor was dat er geen informatie in een andere taal dan het Japans beschikbaar was, terwijl een belangrijk deel van de eerste generatie 'buitenlanders' deze taal niet goed begreep. Het matige bewustzijn in Japan over het bestaan van anderstalige minderheden, die tegen wil en dank tot het land waren toegelaten, zou op deze manier dus zijn tol hebben geëist.

Hier moest iets tegen gebeuren, dachten enkele bewoners en organisaties in Kobe na de aardbeving. Daarom richtten zij de radiozender FM YY op, waarbij de beide letters 'Y' staan voor het Koreaanse woord 'Yoboseyo' ('hallo') en het Vietnamese woord 'Yumen' ('vriendschap'). Het doel van deze radiozender is om een belangrijke informatiebron te zijn voor de niet-Japans-sprekende bevolking van Kobe, met name in tijden van nood.

Maar de zender wil ook actief bijdragen aan de vorming van een multiculturele samenleving in Japan. Dit gebeurt vanuit een radiostation dat gevestigd is in een buurtcentrum bij de Takatori-kerk van Kobe. En zoals je in de onderstaande video kunt zien, besloot MC Nam, die als presentator voor dit radiostation gewerkt heeft, Yun en mij hier rond te leiden.

Afwijken van de rest

De Takatori-kerk, die je aan het begin van de video kon zien, speelt een belangrijke rol in de multiculturele gemeenschap van Kobe. Dit heeft ermee te maken dat veel Koreanen en Vietnamezen in Kobe katholiek zijn, terwijl het religieuze leven in Japan traditioneel door het shintoïsme en het boeddhisme gedomineerd wordt. Wanneer Nam ons zijn ouderlijk huis in Kobe laat zien, valt het Yun en mij ook meteen op hoeveel christelijke afbeeldingen er aan de muren hangen.

Behalve een etnische en taalkundige minderheid, vormen de Koreanen en de Vietnamezen dus ook een religieuze minderheid in Japan. Vanwege de uiterlijke gelijkenissen zou je echter gemakkelijk vergeten hoeveel deze groepen van elkaar verschillen. En ja, het feit dat zoveel Vietnamese jongeren in Japan een Japanse 'schuilnaam' gebruiken helpt natuurlijk ook niet echt.

Dit gold ook voor Nam, die zichzelf 'Sho' noemde op de middelbare school. Wanneer ik hem vraag waarom hij dit deed, antwoordt Nam dat hij geen zin had om allerlei vragen van nieuwsgierige klasgenootjes te beantwoorden, wanneer hij bekend zou maken dat hij Vietnamees is. Hij wilde, met andere woorden, dat zijn klasgenoten hem als een 'normaal' iemand zouden zien. Goede vrienden, plus de mensen die Nam al sinds de basisschool kenden, wisten echter dat hij Vietnamees was.

Op zich klinken Nam's woorden vrij onschuldig, en misschien was zijn situatie op school ook wel zo. Toch moet ik denken aan wat een Japanse vriendin van Yun ons vertelde, die veel met de Vietnamese gemeenschap in Kobe werkt. Deze jonge vrouw, die vanwege haar werk graag anoniem wil blijven, zegt dat de ouders van Vietnamese jongeren een belangrijke rol spelen bij de naamkeuze.

'Wanneer er weinig andere Vietnamezen op een middelbare school zijn, dwingen Vietnamese ouders hun kinderen vaak om een Japanse naam te gebruiken. Ze zijn erg bezorgd dat hun kinderen anders gepest worden, wat ik goed kan begrijpen. Pesten is een groot probleem op middelbare scholen. En zowel Japanse als niet-Japanse scholieren zijn bang om af te wijken van de rest.'

Enkele details van Nam's ouderlijk huis in Kobe

Afwijken voor roem

Tijdens het interview kan ik mij moeilijk aan de indruk onttrekken, dat Nam eigenlijk niet graag spreekt over zijn ervaringen als Vietnamees in de Japanse samenleving. Ben ik, als interviewer uit Nederland, misschien net als Nam's nieuwsgierige klasgenoten, die hij eigenlijk liever niet te woord wil staan?

Ergens klopt dat wel, want het is immers vanwege zijn Vietnamese achtergrond dat Yun en ik Nam willen interviewen. Maar als hij het zo vervelend vindt om over deze achtergrond te praten, waarom rapt hij er dan publiekelijk over?

Nam's antwoord is bijzonder eerlijk: 'Ik wil graag beroemd worden. En doordat ik mijn Vietnamese naam gebruik, ben ik anders dan de rest en raken mensen in mij geïnteresseerd.'

Zijn coming-out als Vietnamees heeft hem inderdaad het een en ander opgeleverd. Zo wordt hij met enige regelmaat door Japanse universiteiten gevraagd om iets over zichzelf te vertellen, en om samen met een klas studenten een nummer te rappen. Verder heeft hij pas geleden nog opgetreden op een multicultureel festival in Taiwan, en er zijn ook een paar Duitse jongeren bij hem langs geweest om een interview voor YouTube op te nemen.

'Beroemd' kun je MC Nam, die rondkomt van een parttimebaan als kelner in een live-muziek-restaurant in Tokio, echter nog lang niet noemen. Maar hij is niet zonder ambities. Immers, zodra Nam een beroemde rapper is, kan hij goed voor zijn familie in Kobe zorgen, zo redeneert hij.

Aanpassen voor burgerrechten

Beroemd-worden is niet de enige manier waarop Nam zijn leven wat comfortabeler probeert te maken. Zo is het hem laatst gelukt om de Japanse nationaliteit te krijgen. Hierdoor verdwijnt hij officieel als 'Vietnamees' uit de statistieken die je op de site van de Japanse overheid vindt, en krijgt hij bijvoorbeeld stemrecht.

Ergens is dit vreemd: hoewel Nam op Japans grondgebied geboren is, moest hij eerst aan allerlei voorwaarden (o.a. op het gebied van taalvaardigheid en goed gedrag) voldoen voordat hij de Japanse nationaliteit en stemrecht kon krijgen.

Wat Yun en mij daarnaast opvalt, is dat Nam – net als veel genaturaliseerde Vietnamezen – besloten heeft om zijn Japanse schuilnaam, 'Sho', als zijn officiële naam te laten registreren in zijn paspoort. Hij was toch de rapper die zo trots als 'Nam de Vietnamees' uit de kast gekomen was?

Een duidelijk antwoord geeft Nam niet, maar het laat wel zien hoe ingewikkeld zijn situatie is. In Japan kun je als immigrant misschien beter niet al te moeilijk doen, en je zo Japans mogelijk gedragen. Tegelijkertijd willen de aanhangers van de multiculturele ideologie van het buurtcentrum, het festival en de universiteiten graag dat hij zich sterk als Vietnamees profileert.

Maar hoe zit het met Nam zelf? Hij wil misschien wel gewoon een stoere rapper zijn, zoals in de onderstaande video. Hierin rapt hij een fragment uit het nummer 'Second Generation' voor ons. En dit keer hebben wij het lied speciaal voor jou van Nederlandse ondertiteling voorzien.

(Overigens: 'yona' is het Japanse woord voor 'nacht'.)

Is de monoculturele samenleving mislukt?

Niet zo lang geleden maakten verschillende conservatieve politici in Europa, van Angela Merkel tot Maxime Verhagen, één voor één het grote statement dat het multiculturalisme mislukt is. Sindsdien is het een soort taboe geworden om dit woord nog te gebruiken in de politiek, al is het lang niet altijd duidelijk wat politici er precies mee bedoelen.

Wat ook niet altijd duidelijk is, is wat het alternatief voor multiculturalisme is. Mensen lijken vaak te vergeten dat het tegenovergestelde, 'monoculturalisme', net zozeer een politieke ideologie is. Het idee dat één land één homogene cultuur heeft, is niet een vaststaand feit, maar een ideologische norm waar mensen binnen een samenleving actief naar kunnen streven.

Anders dan een paar landen in het Westen, die met multicultureel beleid geëxperimenteerd hebben, heeft Japan sinds de Tweede Wereldoorlog sterk aan deze monoculturele norm vastgehouden. Berucht zijn bijvoorbeeld de uitspraken van voormalig premier en minister van Buitenlandse Zaken Taro Aso uit 2005, die Japan prees als een uniek land met 'één beschaving, één taal, één cultuur en één ras'.

En precies vanwege dit idee, dat Japan homogeen zou zijn, zijn veel Japanse politici en hun kiezers huiverig om immigranten toe te laten. Immigranten zouden immers de 'unieke homogeniteit' van Japan kunnen aantasten. Zij vergeten hierbij echter dat 'homogeniteit' helemaal niet kan worden aangetast, maar dat het iets is dat je als samenleving constant zelf creëert.

En als er iets is, dat Yun en ik tijdens de vijf afleveringen van deze webserie geleerd hebben, dan is het dat er veel Japanners zijn die het net zoveel moeite kost om aan de monoculturele norm te voldoen als de Vietnamezen in Japan. Dit geldt niet in de laatste plaats voor Japanse jongeren, die vaak een sterke druk ervaren om op tijd een vaste baan te vinden en een familie te stichten, om vervolgens – idealiter – een levenlang in uniform als 'salaryman' te werken.

Het is dus duidelijk dat het begrip 'assimilatie' niet alleen over immigranten gaat: het raakt ons allemaal. De demonstrant uit de onderstaande video, die Yun en ik spraken voor een eerdere aflevering over het Japanse verzet tegen kernenergie, legt dit goed uit. Toch neemt een multicultureel alternatief, waarbij de samenleving in verschillende 'etnische hokjes' wordt ingedeeld, de druk niet per se weg. Sterker nog: in het geval van MC Nam lijkt de druk alleen maar toe te nemen, doordat er enerzijds van hem verwacht wordt dat hij 'zo Japans mogelijk' is, terwijl er anderzijds van hem verwacht wordt dat hij juist 'heel Vietnamees' is. Zijn er nog andere vormen van samenleven denkbaar?

Tekst en video's: Daan Hovens, Yun

Montage: Daan Hovens, Yun, Menno Kooistra

Ondertiteling: Daan Hovens, Yun

Productie: Nelleke Klop, Linda Bos

Eindredactie: Elmar Veerman