filmjaar 2016

Moodysson wil zijn publiek niet behagen

Interview met Lukas Moodysson over A Hole in my Heart

Sietse Meijer ,

De film waar het meest voor gewaarschuwd werd op het IFFR was A Hole in my Heart van Lukas Moodysson. De maker van Fucking Amal en Together is volgens veel critici het spoor bijster - de VPRO Gids stelde zelfs de vraag of hij gek geworden was. Moodysson: 'Ik heb er geen probleem mee dat mijn films zich gewelddadig gedragen tegenover het publiek.'

Voorafgaand aan de vertoning van A Hole in My Heart op het Rotterdams filmfestival, introduceerde regisseur Lukas Moodysson zijn film. Een tijdje geleden, vertelde hij, kon hij nog zeggen dat gemiddeld 23 procent van het publiek de film goed vond. Maar nu, voegde hij eraan toe, was het inmiddels gedaald tot twaalf procent. Om te eindigen met de aansporing: 'Hate it or enjoy it!'

Op deze site werd A Hole in my Heart tot de afraders op het IFFR gerekend, en ook veel andere critici vonden de film maar niks. Volgens de Britse krant The Guardian is het 'a naive and unpleasant piece of arthouse über-smut '. Moodysson zou een woeste aanklacht tegen porno gemaakt hebben en daarin zijn doel volledig voorbijgeschoten zijn; hij zou met de extremiteiten in de film ( close-ups van een operatie aan een vagina, het beeld van een man die een vrouw in de mond kotst, om maar wat te noemen) niets anders dan een goedkoop shock- effect voor ogen hebben gehad. De meeste critici stellen hoofdschuddend vast dat de ooit zo talentvolle Moodysson de weg nu volkomen kwijt is.

In het vragenkwartiertje in de filmzaal na vertoning van de film hekelde Moodysson de critici die altijd meteen met een oordeel klaar staan. Zelf had hij meermalen films gezien die hij in eerste instantie vreselijk vond, maar die hem door de jaren heen wel bij waren gebleven, en waarover hij zijn oordeel moest bijstellen . Soms moet je de tijd nemen voor je gaat roepen of een film goed of slecht is.

Dat lijkt in het geval van A Hole in my Heart geen slecht advies. De film is veelgelaagd en behoorlijk complex, is zeker niet simpelweg een aanklacht tegen de porno-industrie (over die industrie gaat het ook nauwelijks in de film). Er zitten diverse harde, pijnlijke scènes in, maar ook komische, en zelfs tedere momenten. Wat de film nog minder eenduidig maakt is de vermenging van werkelijkheid, droom, fantasie en hallucinatie. De montage is behoorlijk ontregelend.

Een bijzondere ervaring. En eentje die je in verwarring achterlaat. De eerste vraag aan de regisseur ligt voor de hand: welk effect had hij eigenlijk bedoeld? Moodysson: 'Verwarring vind ik prima.'

  • Als je een film maakt als deze, sta je dan stil bij het effect ervan op het publiek? 'Nee, helemaal niet. Tenminste, het is moeilijk om daar helemaal niet aan te denken, maar dat probeer ik wel. Ik kan me niet druk maken over wat mensen ervan vinden die niet geraakt worden door de film. Ik ben er niet op uit om iedereen in het publiek hetzelfde te laten voelen. Dat heb ik nooit gewild. Al vind ik het zowel bij Lilya 4-ever als bij A Hole in my Heart prima dat het films zijn die mensen flink tegen het hoofd schoppen. Ik heb er geen probleem mee dat mijn films zich gewelddadig gedragen tegenover het publiek.'
  • Voor veel regisseurs zou dat ondenkbaar zijn, omdat ze hun publiek willen behagen.'Dat wil ik niet, nee. Dat vind ik hetzelfde als prostitutie. Ik vind het illegaal. Als je je visie compromitteert - daarvoor zou je de gevangenis in moeten gaan.'
  • Ik kan me voorstellen dat je daardoor problemen krijgt met de distributie van je films. Of dat bioscopen deze film bijvoorbeeld niet willen vertonen.'Dat is mijn probleem niet. Dat is het probleem van die bioscopen. Ik zou graag een andere manier willen vinden om mijn films te distribueren, ze gratis te downloaden aanbieden op internet bijvoorbeeld. Om zo het commerciële systeem achter mij te laten. Het grote voordeel van een bioscoopvertoning is dat het zo fantastisch is om in het donker in zo'n zaal te zitten, met mensen die je niet kent, en dan die projectie van beelden te zien. Dat is niet te vergelijken met films thuis bekijken. Maar ik denk erover om een film uit te brengen en tegelijkertijd op internet beschikbaar te stellen, zodat mensen kunnen kiezen of ze thuis kijken of naar de bioscoop gaan.'
  • Wordt het dan niet moeilijker om er van rond te komen?'Ja. Dan moet je er ander werk naast doen denk ik. De afgelopen vijf jaar ben ik redelijk rijk geweest, maar daarvoor was ik arm en ging het ook prima. Ik zou kunnen werken in een kinderdagverblijf of zo. Of mijn vrouw geld laten verdienen. Zij maakt striptekeningen, alleen niet zo commercieel helaas.'
  • Ik was zelf erg onder de indruk van Lilya 4- ever, maar ik ken ook iemand die halverwege weg ging, omdat hij geen zin had in nog meer ellende. Wat vind je daarvan?'Dat begrijp ik wel. Het is menselijk. Zoals het menselijk is om door te lopen als je een dakloze op straat ziet, en er verder niet bij stil te staan. We doen het allemaal wel eens. Maar eigenlijk is het heel slecht. Jezus zou dat niet doen. En hij zou geen probleem hebben gehad met het kijken naar Lilya 4-ever.'
  • Na de vertoning van de film zei je op een vraag uit het publiek dat de film te maken heeft met een verslaving aan de cultuur waarin je leeft, waar je tegelijkertijd een hekel aan hebt.'Het is misschien te vergelijken met roem. Dat kan heel verslavend zijn, maar het is tegelijkertijd heel destructief. Als het extreem is, zoals bij iemand als Britney Spears, die heeft geen normaal leven meer. Maar het is ook verslavend. Je kunt niet meer leven zonder die camera's. Zo denk ik over de cultuur waarin ik leef, met alle rommel, het zieke ervan... Tv-programma's... Ik ben er erg verslaafd aan, en haat het ook. Heel vreemd.'
  • De film refereert ook aan Big Brother... 'Ja. Is Endemol Nederlands?
  • Ik vrees van wel, ja.'Maar Zweden is ook één van de pioniers op dat gebied, dus.. Dat hebben we gemeen.'
  • Ik weet niet hoe het jou verging, maar in elk geval de eerste serie van Big Brother vond ik even fascinerend als vreemd. 'Ik heb het afgelopen jaar elke aflevering gezien, samen met mijn vrouw. Ik denk dat het een grote inspiratiebron voor de film is geweest. Ik volg die realityshows nu niet meer, maar ik was er een tijdje verslaafd aan.'
  • Zijn er reacties op A Hole in my Heart geweest die klopten met wat je bedoelde?'Ja, heel veel. De drie, vier grootste kranten in Zweden vonden de film heel goed. Anderen vonden het echt helemaal niks. Dat maakt mij niet zo veel uit, alleen vind ik het jammer dat recensies - zowel de goede als de slechte - een stempel op de film drukken. Zodat het publiek er niet meer met een open blik naartoe gaat.'
  • Weet je nog wat je als filmmaker wilde bereiken toen je begon?'Ik wilde niets bereiken , ik wilde alleen iets anders doen dan wat ik op dat moment deed. Ik schreef poëzie, was verveeld met mijn leven, met waar ik woonde, mijn relaties... Ik wilde een verandering. Dus film begon voor mij als een manier om verandering teweeg te brengen. Achteraf denk ik dat iemand mij in die richting gewezen heeft . Ik ben voorbestemd om films te maken.'
  • Wilde je er ook beroemd mee worden?'Misschien, maar meer nog was het dat ik een groter publiek wilde bereiken dan met het schrijven van poëzie. Ik zit nu op het punt dat ik juist weer terug wil naar een kleiner publiek. Ik ben met een film bezig waarbij ik gewoon thuis zit te filmen. Dat is erg leuk. Het voelt vreemd dat ik weer met acteurs moet gaan werken.'
  • Is het voordeel van je succes niet dat je met meer weg kan komen?'Ja. Maar aan de andere kant... De reacties in Zweden gingen vooral over mij. Ze namen de film niet voor wat hij was, maar zagen hem vooral als Lukas Moodyssons nieuwe film. Hier en daar werd het heel persoonlijk . In een grote krant stond een artikel dat alleen maar over mijn t-shirt ging, waar 'Terroristen' op stond. Ik had liever gehad dat ze het over mijn film hadden.'
  • Met welk idee begon A Hole in my Heart?'Ik liep een tijd geleden over straat met mijn vrouw, nog voordat we getrouwd waren trouwens, en het regende, en we hadden het erover hoe het zou voelen om in een pornofilm te spelen en dan naar buiten te lopen, de regen in. Dat je het ene moment in zo'n heel intense wereld zit, en even later in de regen loopt. Met die gedachte begon het. Dat is in de film terechtgekomen als je Tess (de vrouw die speelt in de amateurpornofilm die in de film wordt gemaakt) uit het appartement ziet gaan, naar de supermarkt. Maar dat idee was er al lang voor ik Fucking Amal zelfs maar had gemaakt. Het is altijd in mijn achterhoofd blijven zitten.

    Het andere idee was, dat ik iets wilde maken over Amerika. Daar speelde het scenario zich oorspronkelijk af. Het ging deels over ziektekostenverzekeringen, of eigenlijk het gebrek daaraan. Mensen in de porno-industrie zijn vaak niet verzekerd, waardoor ze door moeten gaan met werken als ze ziek zijn. Er is een heel triest verhaal over een vrouw die in haar hele lichaam kanker had, maar door moest werken om haar medicijnen te kunnen betalen.

    Maar uiteindelijk wilde ik niet zo'n grote film maken. Toen ik in een vliegtuig naar Amerika zat, kreeg ik heel sterk het gevoel dat ik er niet verder mee wilde. Ik wilde geen films meer maken, omdat het te veel ging lijken op werken in een fabriek. Dus ging ik naar huis en vertelde ik iedereen dat de film niet doorging .

    Daaruit groeide een gevoel dat ik een amateurfilm moest maken, heel klein. Met maar een paar mensen. Toen we eraan begonnen, hadden we nog niet eens besloten of we de film gingen uitbrengen. Het idee was: laten we in een appartement gaan zitten en kijken wat er gebeurt. Dat was geweldig. Het was een experiment waar ik geld voor kreeg van mijn producer. Pas gaandeweg besloten we er een echte film van te maken.'

  • Tijdens het kijken vraag je je af hoe veel er geïmproviseerd is.'Ja. Maar sommige dingen die geïmproviseerd lijken , zijn juist heel precies uitgeschreven. Sommmige dialogen zijn bijna woordelijk overgenomen uit interviews met Amerikaanse porno-sterren. Toen het nog een Amerikaanse film zou worden, hebben we interviews met zulke mensen gedaan. En andere dingen in de film, zoals het meisje dat haar schaamlippen verkoopt op eBay, dat is echt gebeurd, hoe bizar het ook klinkt.'
  • Opvallend aan de film is de montage.'Die kostte veel tijd. We hebben veel verschillende versies gemaakt. Er waren telkens veel mogelijkheden. Bijna elke scène kon gevolgd worden door elke andere scène. Het was lange tijd chaos.

    Of dit de best denkbare versie is, weet ik niet. Misschien ga ik over tien jaar nog eens terug naar de montagetafel en maak ik er een andere film van. Maar op een gegeven moment moet je het loslaten, moet je beseffen dat je geen films maakt die puzzels zijn waarvan elk stukje past. In zulke films ben ik niet geïnteresseerd . Er moeten vergissingen in zitten, fouten. Er zitten een paar scènes in die bijna perfect zijn. En eentje in Lilya 4-ever die perfect is. Afgezien daarvan denk ik bij alles wat ik heb gedaan: het had anders gemoeten, het had beter gekund. Ik denk dat het goed is als je, tegen de tijd dat je doodgaat, vijf of zes scènes hebt opgenomen die alles zeggen.'

  • De montage lijkt heel intuïtief tot stand te zijn gekomen.'Juist niet, eigenlijk. Het is voor mij het aspect van filmmaken dat het meest intellectueel is. Ik heb altijd veel discussies met mijn editor, die mijn leraar was op de filmacademie. In zekere zin is hij nog steeds mijn leraar. Ik moet veel dingen verdedigen. Soms wordt het te veel een debatclub.

    We hebben wel een paar rare experimenten gedaan bij deze film. Omdat ik iets met getallen heb, bedachten we een systeem dat op cijfers gebaseerd was. De editor moest dan telkens zeven seconden terug spoelen, of juist zeven seconden vooruit... Het was een enorm geavanceerd systeem. Een paar van die experimenten hebben de film gehaald, maar de meeste werkten niet echt. Maar soms krijg je op die manier combinaties van beelden waar je anders nooit op gekomen was, maar die op een rare manier wel bij elkaar blijken te passen. Ik geloof niet dat dat toeval is. Het heeft te maken met het loslaten van jezelf, en hulp krijgen van iets of iemand anders.

    Ik ben op het moment erg bezig met tekens die tot mij komen. Ik heb een probleem. Op een dag kwam ik toevallig een acteur tegen, en ik had het gevoel dat de reden van die ontmoeting was, dat ik hem in mijn volgende film moet laten spelen. Daar heb ik echt een probleem mee, want ik vind hem niet zo'n goede acteur. Ik probeer er nu een uitweg uit te vinden. Ik zit te wachten op een nieuwe toevallige ontmoeting met een andere acteur, die de eerste opheft.'

  • Dat klinkt ingewikkeld.'Is het ook, ja.'