filmjaar 2016

'Ooit zullen mijn films in Iran draaien'

Jafar Panahi over Offside

Gerhard Busch ,

Alle films van de Iraanse regisseur Jafar Panahi zijn in zijn vaderland verboden. Zo ook Offside, waarin Iraanse meisjes stiekem een voetbalstadion binnenglippen. 'Van Offside is nog niet één officiële vertoning geweest, en toch is het een van de best bekeken films van Iran.'

De Iraanse regisseur Jafar Panahi (1960) kwam op het idee voor de film Offside toen hij eens met zijn dochter naar een voetbalwedstrijd wilde kijken. Hij mocht naar binnen, maar zijn dochter kwam het stadion niet in. Te eigener bescherming natuurlijk, want het taalgebruik van het mannelijke publiek zou te stuitend zijn, en het was ook niet gepast voor een vrouw om naar al die blote benen te kijken.

Panahi keerde terug naar huis, maar hoorde later dat zijn dochter stiekem was teruggekeerd naar het stadion, zich had voorgedaan als jongen (ze was toen 12 jaar oud) en zo naar binnen was geglipt.

In Offside volgen we een handvol meisjes die zich voordoen als jongens om zo de belangrijke WK-kwalificatiewedstrijd Iran - Bahrein bij te kunnen wonen.

Uw dochter is destijds stiekem het stadion binnengegaan. Heeft u het haar sindsdien verboden?
'Ik heb mijn kinderen nog nooit iets verboden. Maar ze heeft het sindsdien niet meer gedaan. Ze is nu 18 jaar, heeft heel andere interesses. Ze is ook nooit een grote fan van het voetbal geweest. Ze wilde alleen maar zien wat het nou precies was dat voor haar verboden was.'

Was u niet bang toen u hoorde dat ze naar binnen was geglipt?
'Nee hoor. Er was geen echt gevaar. De machthebbers willen ons graag doen geloven dat het verboden is, maar daar is geen enkele juridische basis voor.'

Het was ook niet gevaarlijk voor de meisjes die aan uw film meewerken?
'Nee. Veel studenten en jonge acteurs en actrices willen in mijn films meespelen. Ik merk dat er een soort vertrouwen is ontstaan bij de families. Ze weten dat we goed voor hun kinderen zullen zorgen.'

De film oogt als een documentaire, en u was ook echt aanwezig bij Iran - Bahrein. Was het moeilijk om daar te filmen?
'Ik had op naam van een assistent een vergunning gekregen om daar te filmen. Want onder mijn eigen naam had ik die vergunning nooit gekregen (alle vorige films van Panahi en ook Offside zijn verboden in Iran-red.). We kozen er bewust voor om te filmen met een digitale camera, want op die dag waren er heel veel voetbalfans met camera's, en zo viel het niet op dat we daar met een film bezig waren.'

U kreeg geen problemen met de militairen?
'We probeerden de meisjes er pas op het laatste moment bij te halen. Zodat we snel een paar shots konden maken. En er gebeurde ook wel eens iets waardoor we moesten improviseren . Nog voor het meisje dat we volgen het stadion ingaat, zien we hoe ze bij iemand een poster koopt. Op dat moment komt er iemand op haar aflopen die haar een tik op haar pet geeft. Gewoon een van de toeschouwers die had gezien dat ze een meisje was en dat aan haar wilde laten merken. Toen dat gebeurde keek ze naar mij, want ik had de camera in mijn hand, met een blik van: Wat moet ik doen ? Waarop ik riep: "Rennen!". En dat zien we ook in de film. Dat moest wel zo, anders zou de film zijn gevoel van echtheid verliezen.'

Was u niet bang dat de camera zou worden afgepakt?
'We verzonnen steeds nieuwe listen om dat te voorkomen. De eerste keer dat we bij het stadion aankwamen werd het meisje opgepakt door de politie. We hebben gelijk de camera's verstopt en de vergunning erbij gehaald. Daar zijn we mee gaan wapperen om haar vrij te krijgen . Dat lukte, maar we mochten van de militairen niet meer bij die ingang filmen. Gelukkig heeft het stadion twee hoofdingangen, dus we pakten alles bij elkaar en probeerden het bij de andere ingang opnieuw. En daar hadden we geen problemen.
Om incidenten in het stadion zo veel mogelijk te voorkomen hadden we gele hestjes meegenomen, je weet wel, die ze ook in het verkeer en op bouwplekken gebruiken. Als we ergens rustig wilden filmen trokken we wat mensen die hestjes aan, zodat zij de aandacht zouden afleiden en al te opdringerige mensen op een afstandje konden houden.'

Was het geen groot risico om de film bij een live-wedstrijd op te nemen. Wat had u bijvoorbeeld gedaan als de uitslag anders was geweest?
'Dan had ik daar ter plekke iets anders moeten verzinnen. Een ding is zeker, er was geen feest geweest. Misschien was ik net als in The Circle in de gevangenis geëindigd.'

U heeft de film in een privé- screening aan een aantal voetballers getoond. Waarom?
'Het was mijn bedoeling om de film door een groot aantal bekende voetballers aan het publiek te laten opdragen. Daarvoor had ik de twee belangrijkste teams uit Teheran uitgenodigd. Een van de coaches die de film bij mij gezien had, wilde eerst wel meewerken, maar trok dat weer snel in toen wij dat bekend maakten. De andere coach heeft zijn kaken de hele tijd stijf op elkaar gehouden. Ik begrijp het wel , ze waren bang dat ze hun positie zouden kwijtraken.'

Waarom bent u niet bang dat ze u uw positie als filmmaker zullen afnemen?
'Ik werk mijn hele leven al onder deze omstandigheden. Voetbalteams zijn nationale instellingen, die werken onder de overheid en hebben rekening te houden met bepaalde beperkingen. Maar mij kunnen ze niet verbieden om films te maken. Het enige wat ze kunnen doen is me dwarszitten. Sony die de film in Amerika uitbrengt wilde dat de film ook in Iran zou draaien. Al was het maar een week. Zij zagen namelijk wel kansen op een Oscarnominatie, maar het Oscarreglement schrijft voor dat een film wel eerst in eigen land moet zijn uitgebracht. Dat weigerden de autoriteiten, die natuurlijk bang waren dat vrouwen hun recht zouden opeisen om ook naar voetbalwedstrijden te mogen komen. Onze bedoeling was dat de film nog voor het WK zou worden uitgebracht, maar dat was kansloos. Wel waren illegale dvd's met de film een paar dagen voor het WK over heel Iran verspreid. Van Offside is nog niet één officiële vertoning geweest, en toch is het een van de best bekeken films van Iran.'

Waarom maakt u films als u van te voren weet dat ze in Iran niet uitgebracht zullen worden?
'Ik zie films maken als mijn missie. Ik breng verslag uit aan de geschiedenis. Ik laat zien hoe wij hebben geleefd. Ooit, of de machthebbers het leuk vinden of niet, zullen deze films in Iran draaien. Als er dan nog geen echte vrijheid is, zullen mijn films de mensen laten zien wat er niet deugt aan onze maatschappij. En als die vrijheid er wel is, dan zijn de films een bewijs van het feit dat we nooit meer terug moeten naar die periode.'