nieuwe site?

‘De hele wereld kwam naar Glod’

Mercedes Stalenhoef over Carmen Meets Borat

Gerhard Busch ,

Hoewel sommige documentairemakers gevaarlijk dicht tegen hun fictiecollega’s beginnen aan te schurken, zal één wezenlijk onderdeel ze altijd van elkaar blijven scheiden: toeval. Een filmregisseur kan het toeval naar zijn hand zetten, maar een documentairemaker kan alleen bidden en hopen. Zo merkte ook Mercedes Stalenhoef, toen haar intieme portret van de Roemeense Carmen halverwege de opnamen werd gekaapt door niemand minder dan Borat.

Het idee voor een portret van de 17-jarige Roemeense ontstond toen Stalenhoef (1966) haar tijdens een rondreis door Roemenië ontmoette.

Stalenhoef: ‘Glod, de plaats waar Carmen woont, ligt aan een snelweg. Ik was met wat vrienden op vakantie in Roemenië en kwam daar toevallig langs. We besloten wat te gaan drinken en daar stond Carmen achter de bar. Ze ontdekte dat ik Spaans sprak en raakte helemaal door het dolle heen bij de ontdekking dat haar Spaans zo goed was dat ze met mij kon communiceren. In Glod had ze niemand met wie ze Spaans kon spreken. Carmen heet eigenlijk Ionela, en iedereen in het dorp noemt haar ook zo, maar omdat ze verslingerd is aan Spaanse soaps heeft ze zich zelf Spaans geleerd en Carmen genoemd. Hoewel ze het nog best goed had in Glod , haar vader heeft daar een bar en een winkel, wilde ze weg. Naar Spanje. Wat de familie niet wilde hebben, want die waren bang dat ze daar in de prostitutie zou belanden. Carmen was 17 en nog niet getrouwd. Wat in Glod bijna een schande is. De familie noemde haar al plagerig ‘baba’, wat oma betekent. Ik vond haar fascinerend. Zij belichaamde wat ik in Roemenië al vaker had gezien. De generatie van na het communisme, die een sprong naar een beter leven wil maken. Iets wil zien van de wereld. De oudere generatie krijg je nooit meer weg uit Glod, het communisme heeft ze apathisch gemaakt, maar zij kan nog dromen.’

Je was op vakantie, wanneer werd die toevallige ontmoeting een film?
‘Haar verhaal liet me niet los. Ik was heel benieuwd of ze ook echt weg zou gaan. Na de vakantie ben ik teruggegaan naar Glod en heb een tijdje bij Carmen gelogeerd. Ik vertelde haar dat ik een film over haar wilde maken, en zij vond het gelijk een geweldig idee. Al begreep ze niet hoe iemand een film over Glod wilde maken. Het was daar immers zo lelijk.’

De familie moest ook nog ja zeggen…
‘Ik heb open kaart met ze gespeeld. Dat ik altijd zo’ n twee, drie jaar nodig heb om een film te maken. En dat ik in die tijd verschillende keren langs kom om te filmen. De leuke dingen, maar ook de dingen die ze niet zo leuk vinden. Maar dat was oké.’

En dan komt ineens Borat naar Glod. In het dorp worden opnamen gemaakt die later in de bioscoophit Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan te zien zullen zijn. Glod wordt gebruikt als het geboortedorp van de mesjogge reporter Borat (gespeeld door komiek Sacha Baron Cohen).

‘Dat was iets totaal raars, ja. Ik hoorde van Carmen dat er een filmploeg in Glod geweest was. En dat terwijl er bijna nooit iemand in Glod komt. Zelfs Roemenen zie je er zelden. Glod is een zigeunerdorp en hoewel ze een vaste woonplaats hebben en geen roma meer spreken, worden zigeunerdorpen gemeden door de Roemenen. En ineens staat daar een buitenlandse filmploeg op de stoep. Maar omdat Carmen zelf niet in die film zit, dacht ik dat die hele Borat voor mij niet interessant was. Vervelend was wel dat de mensen van Borat de bewoners van Glod wat geld hadden gegeven om in hun film op te treden. Meestal maar een paar euro per persoon hoor, maar ineens wilde iedereen in Glod geld van ons.’

En… heb je dat gegeven?
‘Nee. Want ze hoeven niets voor ons te doen. We filmen hoe ze leven. Dat is alles. Als we zouden betalen zou er iets van een werkrelatie ontstaan, waarin ik eisen zou kunnen stellen. En dat vind ik principieel onjuist. En het is ook slecht voor de film. Want stel je betaalt ze wel, bijvoorbeeld als ze bij Carmen in de winkel komen. Dan gaat zo iemand misschien wel niet meer weg. Of komt ie de volgende dag weer, omdat ie geld wil verdienen. De mensen in Glod zijn arm, en voor je het weet verdringt iedereen zich voor de camera. Daarmee verpest je je eigen film.
In totaal heeft Borat maar drie dagen gedraaid in Glod, en eigenlijk was de rust daarna al snel teruggekeerd. Tot eind 2006, toen Borat een wereldwijde hit werd, die in totaal meer dan 300 miljoen dollar opbracht. Filmploegen uit de hele wereld kwamen naar Glod. BBC, CBS, ZDF.’

Wat denk je dan?
‘Aanvankelijk was ik helemaal niet blij. Ik dacht, nou daar gaat mijn film. Want met de cameraploegen kwamen ook de advocaten. In de film laat Borat de opa van Carmen optreden als abortusexpert, terwijl die met een lasapparaat voor de camera poseert. Even later omarmt hij een vrouw die hij introduceert als zijn zuster en de op vier na beste hoer van Kazachstan. De dorpelingen verstaan geen woord Engels en lachen te goeder trouw in de camera. Een gewiekste Amerikaanse advocaat ruikt geld en stelt hun een schadeclaim van dertig miljoen dollar in het vooruitzicht. En daarmee was gelijk het hele dorp in rep en roer. Op dat moment kon ik er niet meer omheen, en besloot dat ik ook dat moest gaan filmen.’

Je merkt in de film dat de sfeer in Glod verandert na Borat. De dorpelingen hebben meer argwaan. Werden ze ook agressief naar jullie toe?
‘Wij hadden de mazzel dat we er al zaten voordat Borat kwam. Verschillende ploegen hebben nog geprobeerd in Glod te filmen na Borat, maar dat wilden de bewoners absoluut niet hebben. Ze waren bang dat ze weer belachelijk gemaakt zouden worden. Maar ons vertrouwden ze. Wij waren geen buitenstaanders meer. Toch waren er ook wel mensen die dachten dat wij, net als de makers van Borat, schatrijk zouden worden. En sommigen sloegen echt op hol. Als iemand een nieuwe fiets had gekocht, zagen ze dat als bewijs dat er wel degelijk geld betaald werd. Maar gevaarlijk voor ons werd het nooit. Dronkenschap is een probleem in Glod, en sommigen roepen wel eens wat als ze dronken zijn, maar de meesten zijn schatjes . Later kwamen ze zich verontschuldigen dat ze zo tekeer waren gegaan.
En ik heb er ook wel serieus over nagedacht om ze geld te geven, maar dan achteraf , aan de gemeenschap. En dat hebben we gedaan. We hebben ze geld gegeven om een kerk die er al heel lang onafgebouwd bij stond, af te maken.’

Heb je, toen Borat langskwam, nog overwogen om een compleet nieuwe film te maken, waarin Borat meer centraal stond?
‘Nee, ik ben altijd uitgegaan van wat de tussenkomst van Borat voor mijn mensen betekende. Als ik een film maak heb ik, omdat ik oprecht geïnteresseerd ben in hun levens, altijd een sterke band met mijn personages. De titel veranderde wel. Eerst was het Carmen from Glod, maar toen Borat langskwam werd het Carmen Meets Borat. Ook omdat dat beter verwoordt wat er gebeurde. Carmen droomt er eerst van Glod te verlaten en de wijde wereld in te trekken, en dan komt uitgerekend de hele wereld naar Glod toe .’

Alles bijelkaar opgeteld, was de komst van Borat goed of slecht voor je film?
‘Tsja, wat ik prettig vind is dat ik heel dicht bij Carmen en haar familie kon blijven. Zij waren ook bij de rechtzaak betrokken . En  het was wonderlijk te zien wat er gebeurde op het moment dat mensen dachten dat ze rijk zouden worden. Alle mensen in het dorp gingen ineens dromen . Borat werkte als een katalysator voor die dromen. Hij zette de dingen op scherp. Liet de mensen nadenken over wat ze met al dat geld van die rechtszaak zouden kunnen doen. Dus alles bij elkaar opgeteld, denk ik dat ik daar wel geluk mee heb gehad.’

---
Borat en de rechtszaken

Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan, waarin komiek Sacha Baron Cohen als de Kazachse reporter Borat door Amerika reist en en passant racisme, seksisme en kwezelarij blootlegt, was eind 2006 een wereldwijde hit. In totaal bracht de film 300 miljoen dollar op. Een hele smak geld, waarvan een enkeling wel een graantje wilde meepikken.
   
Producent 20th Century Fox kreeg te maken met verschillende schadeclaims. Waaronder die door de twee advocaten van het Roemeense zigeunerdorp Glod, waarvan de bewoners stelden dat ze misleid waren door Borat & Co. Ze zouden zijn verteld dat het een documentaire was waaraan ze meewerkten , en voelden zich te kijk gezet. De advocaten eisten een schadevergoeding van 30 miljoen dollar.

Ook andere claims werden ingediend. Door de twee studenten die – onder invloed van alcohol –  racistische en seksistische uitlatingen doen. En door de twee vrouwen die aan Borat etiquette-trainingen geven. In geen van de gevallen werden de aanklagers in het gelijk gesteld, en 20th Century Fox heeft vooralsnog aan niemand één cent hoeven uitbetalen.