nieuwe site?

Achterwaartse mindfuck

Memento van Christopher Nolan

Huib Stam ,

De jonge Brit Christopher Nolan liet met zijn debuutfilm Following al zien een virtuoze constructeur van wezenlijk filmische plots te zijn. In Memento blaast hij het afgekloven verhaalgegeven van geheugenverlies weer nieuw leven in.

Geheugenverlies is een beproefd verhaalingrediënt dat opduikt in thrillers van Spellbound tot Winterschläfer, maar dat ook gretig wordt uitgemolken in soaps. Een personage met amnesie is een bijzonder dankbare figuur voor een scenarist, omdat hij hem de gelegenheid geeft grote empathie tussen kijker en personage tot stand te brengen. Samen met de patiënt ontdekken wij wat er zich aan gruwelijks heeft voorgedaan in het verleden. Aan het begin is de film even blanco als de amnesielijder. Als de film is afgelopen, weten wij evenveel als de patiënt, die dan genezen is vaak. Geheugenverlies is niet zomaar een filmisch gegeven, het raakt aan het wezen van film. Martin Koolhoven heeft het in AmnesiA zelfs gethematiseerd.

Het is helaas ook een beetje een afgekloven en gemakkelijk onderwerp geworden. Maar in Memento geeft Christopher Nolan de ziekte weer een nieuw filmisch bestaan. In zijn vorige (en eerste) film Following (1998) liet de pas dertigjarige Nolan zien al een behoorlijke virtuoos op het gebied van scenarioconstructie te zijn. Following was een zeer ingenieuze film noir, met een paar wendingen, die de film geheel op zijn kop zetten. Nolan stelt daarmee zijn hoofdpersonage wreed op de proef.

Dat laatste lijkt zijn handelsmerk te worden. In Memento is de hoofdpersoon Leonard (Guy Pearce) getroffen door, kom hoe heet het, een stoornis van het korte termijngeheugen, en niet zo'n beetje ook. Met allerlei trucjes construeert hij telkens het recente verleden. Hij draagt polaroids bij zich van zijn hotel, zijn auto en de mensen met wie hij van doen heeft, omdat hij hen niet herkent. Op zijn lichaam heeft hij de gegevens getatoeëerd, die hij beslist niet mag vergeten. Leonard liep zijn hersenbeschadeging op bij de moordaanslag die zijn vrouw haar leven kostte. Hij is een man met een missie: hij zal niet rusten voordat hij de moordenaar gevonden heeft. Niet voor zichzelf, want hij herinnert het zich toch niet, maar voor haar. Ze moet gewroken worden, legt hij uit.

We volgen Leonard op zijn moeizame speurtocht door Los Angeles. Beetje bij beetje wordt het verhaal onthuld, tergend langzaam achterstevoren verteld. De titelsequentie aan het begin is daarvan een voorproefje. Het toont in achterwaartse volgorde een schietpartij, die aandoet als een slotscène. Telkens als er daarna een scène begint, delen wij in de afwezigheid van Leonards herinnering. Met hem vragen wij ons af waar hij nu weer is. Met hem krijgen we er weer een beetje informatie bij, maar een volledig beeld lijkt nog eindeloos ver weg.

Dat tergende en uitzichtloze wordt akeliger en akeliger. Het thema van het geheugenverlies wordt heel slim geïllustreerd door een verhaal over een amnesiepatiënt, dat Leonard zich nog wel kan herinneren, uit de tijd dat hij bij een verzekeringsmaatschappij werkte. De belangrijkste personages met wie Leonard te maken heeft, en die hij in zijn beleving steeds opnieuw ontmoet dus, zijn de barjuffrouw Natalie (Carrie-Ann Moss) en Teddy (Joe Pantoliano), een vaag type. Leonard leeft in de veronderstelling dat Natalie hem helpt uit medelijden en dat hij Teddy niet kan vertrouwen, want dat heeft hij ooit eens op hun polaroids geschreven.

In plaats van ons op een Oliver Sacks-achtige manier te laten meeleven met Leonard, sleept Nolan ons mee in de verschrikkelijke leegte die zijn leven vult. Niet zonder humor, maar wel onverbiddelijk. Memento is een mindfuck, zoals die nog maar weinig te genieten valt in films. Want meestal komt de maker zijn publiek toch wel tegemoet met geruststellende ingrepen. Nolan ontkomt er ook niet aan af en toe de ijzeren logica van zijn scenario te verlaten om ons iets uit te leggen. Maar wie vraagt er om logica? Strikt geredeneerd vanuit Leonards kwaal hoeft de filmprojector niet eens aangezet te worden om ons de leegheid van zijn leven duidelijk te maken. Een mens zonder herinnering leeft immers niet bewust.

Memento is meer dan een virtuoze film waarin de kijker steeds op het verkeerde been wordt gezet, zoals in The Usual Suspects of The Game. Nolan speelt met heel veel raffinement een spel met de kijker. Films als genoemde The Usual Suspects en The Game nodigen uit, na afloop, tot reconstructie. Hetgeen vaak een bevredigende uitkomst heeft. Na Memento is er geen redeneren meer mogelijk en is alles wat zeker leek weer onderuit gehaald. Is kortom het illusionaire van film keihard aangetoond.