filmjaar 2016

Virtuoze (en grappige) propaganda

De Bankzitter over Sergej Eisensteins Oktyabr

Martin ten Broek ,

De geniale Russische regisseur Sergej Eisenstein stond aan de wieg van de montage zoals we die nu kennen. Maar zijn Oktyabr (1928) is soms onbedoeld lachwekkend.

In de zomer van 1917 is er een demonstratie in Sint Petersburg. Het loopt uit de hand, er wordt geschoten, mensen rennen weg, iemand vlucht de verkeerde kant op. Hij wordt opgemerkt door een hoge militair, die net een intiem onderonsje heeft met zijn duur geklede vriendin. 'Bolsjewiek!', schreeuwt de man in uniform , en hij, de jonge vrouw en haar rijke vriendinnen gaan de arme arbeider te lijf , ze slaan hem dood met hun parapluutjes. De arbeider is slechts een van de slachtoffers. Aan het eind van de middag volgt de laatste vernedering voor de opstandelingen, als de partijkrant, de Pravda, onder hoongelach in het water wordt gegooid. Hoe durven ze...

Eisenstein (vooral bekend van Bronenosets Potyomkin/Pantserkruiser Potemkin) was in Rusland een van de kunstenaars die zich nadrukkelijk in dienst stelden van het revolutionaire ideaal. Een van hun informele leiders was dichter Vladimir Majakovski, die dingen schreef als:

“Comrade  Lenin, I report to you -
(not a dictate of office, the heart’s prompting alone)
This hellish work that we’re out to do
will be done and  is already being done.

(Uit het opzwepende gedicht: Conversation with Comrade Lenin, 1929)

Aanvankelijk werden ze, als kunstenaars die zij aan zij met het proletariaat streden voor de socialistische wereldrevolutie, gekoesterd door het regime, maar gaandeweg vonden de leiders hun artistieke fratsen maar aanstellerig. Of ze wat minder aan kunst en wat meer aan socialisme wilden doen?

Een prachtige, maar vanwege de parapluutjes ook wat lachwekkende, scène uit Oktyabr.

Maar zover was het nog niet toen Eisenstein zijn Oktyabr maakte, ter gelegenheid van het tienjarige jubileum van de Oktoberrevolutie, en opgedragen 'aan het proletariaat van Sint Petersburg'. De film vertelt hoe na de Februarirevolutie, die een einde maakte aan het bewind van de tsaar, een nogal slappe voorlopige regering aan de macht kwam. Voor het gewone volk veranderde er weinig, de oorlog ging gewoon door, het volk leed nog steeds honger. Maar gelukkig keerde Lenin terug naar Rusland om het voortouw te nemen!

Voor Eisenstein hoefde het allemaal niet zo genuanceerd. De arbeiders zijn steevast stoere mannen (en vrouwen), die elkaar 'vriend' en ' broeder' noemen. De machthebbers zijn volgevreten, cynisch en kwaadaardig. Regeringsleider Kerenski wordt neergezet als een angsthaas die zich het liefst onder een lading kussens verstopt. Ook de iets gematigder mede-revolutionairen, de mensjewieken, krijgen een veeg uit de pan. Ze worden afgebeeld als halfzachte , eeuwig weifelende intellectuelen, die de gerechtvaardigde strijd steeds maar willen uitstellen.

Oktyabr is onvervalste propaganda, die soms onbedoeld hilarisch overkomt, maar heeft toch veel te bieden voor een avondje kijkplezier. Prachtige zwart wit-shots van machtige staalconstructies, van strak gechoreografeerde mensenmassa's, van geweren en landbouwgereedschappen, bijvoorbeeld. En een uit historisch oogpunt interessante boodschap. En ten slotte de opzwepende muziek van Sjostakovitsj (die overigens pas in 1966 werd toegevoegd).

Lekker glaasje ijskoude wodka erbij. Na zdorovje .

Oktyabr is woensdag 15 februari, 23:05 uur te zien bij ARTE.

Meer columns van De Bankzitter over het tv-aanbod