Naar het leven

Angela van der Elst ,

Wunderbaum staat met vier voorstellingen op het Holland Festival. Even gevarieerd van vorm en inhoud als het hele oeuvre van het Nederlands-Vlaamse theatercollectief. ‘Alles kan bij ons altijd nog wijzigen.’

In een repetitieruimte zitten zes mensen rond een tafel. Vier acteurs, een vormgever en een componist. Ze hebben het over het vinden van een koor, blauwe trollen met erecties, op afstand bestuurbare dildo’s en het creëren van verwarring: in welke wereld spelen de situaties zich af die zij nu nog aan het bedenken zijn, de echte of de virtuele? Het zou mooi zijn als bezoekers zich dat straks afvragen. En gaan ze hun teksten misschien zingen? Wordt dit daarmee dan een musical? Ook de kledingkeuze komt voorbij, zullen ze allemaal in het beige het toneel opgaan? Wat is dat eigenlijk voor kleur? Maar vallen ze daarin niet weg tegen de zaal?

Tijd voor een korte pauze, daarna voor het aan elkaar laten zien van thuis voorbereide acts. Wie weet zit er iets bruikbaars bij.    
Welkom bij Wunderbaum, het Nederlands-Vlaamse theatercollectief dat zich in 2001 vormde. Walter Bart, Wine Dierickx, Matijs Jansen, Maartje Remmers en Marleen Scholten – op Jansen (1976) na allemaal geboren in 1978 – studeerden dat jaar af aan de Toneelacademie Maastricht en besloten, eerst onder de naam Jonghollandia, samen verder te gaan. Van het begin af aan werkt het vijftal in principe zonder regisseur en op toepasselijke locaties, waaronder een bijstandswoning, een legertent en een winkelcentrum, maar veel is flexibel. Zo speelt niet altijd iedereen mee, of huren ze soms extra acteurs in, al dan niet professionele.

Hun voorstellingen, vormgegeven door Maarten van Otterdijk, ontstaan uit improvisaties gebaseerd op thema’s uit de actualiteit. Zo is het inmiddels onder andere over megasteden gegaan, verkiezingen, Berlusconi, een om zich heen schietende Amerikaanse middelbare scholier, asielzoekers en de verzorgingsstaat. Er kwam een theaterconcert voorbij en een paar bewerkingen van een Poolse filmreeks. Behalve in thuisbasis Rotterdam heeft Wunderbaum van Teheran tot Berlijn en van Los Angeles tot Gent opgetreden.

The Future of Sex is ontstaan als een wederzijdse beïnvloeding waarbij alles voortdurend kan wijzigen. Zoals altijd bij ons.

Marleen Scholten

Bruggen geslagen

In 2007 werden hun inspanningen beloond met de Mary Dresselhuys Prijs voor hun gehele oeuvre, in 2010 kregen ze de Prosceniumprijs van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties, in 2014 de Total Theatre Award tijdens het Edinburgh Festival Fringe. Wine Dierickx is onlangs genomineerd voor de Theo d’Or, de bekroning van de beste vrouwelijke hoofdrol van het seizoen, voor haar spel in Helpdesk. Die productie is onderdeel van het Wunderbaum-project The New Forest, dat sinds 2013 maatschappelijke ontwikkelingen belicht en mogelijkheden voor verandering onderzoekt. In dit kader heeft Wunderbaum naar eigen zeggen bruggen geslagen tussen het bedrijfsleven en de wetenschap, het onderwijs en openbaar bestuur, tussen adverteerders, kunst en toeschouwers.

Stop Acting Now, een docudrama geregisseerd door Mijke de Jong, is het slotstuk van deze verkenning, en een van de vier titels waarmee Wunderbaum zich tijdens het Holland Festival presenteert. De andere drie zijn De komst van Xia, een herneming van de muziektheatervoorstelling waarin de nieuwe autoriteit (een Chinees meisje) van een alternatieve samenleving wordt verwelkomd; The Future of Sex, een in samenwerking met Arnon Grunberg (tekst) en Johan Simons (eindregie) tot stand gekomen erotische sciencefictionfantasie, en daarnaast Privacy, een co-productie met De Warme Winkel, waarin Wine Dierickx met haar geliefde Ward Weemhoff, collega-acteur bij gezelschap De Warme Winkel, de grenzen verkent tussen publiek en privé, fictie en werkelijkheid. Zij repeteert elders.

‘Ja, dat is nogal wat,’ beaamt Maartje Remmers. ‘In 2012 maakten we ons debuut op het Holland Festival, met Detroit Dealers, waarin van Wunderbaum alleen Walter en ik meespeelden. Gaande het uitdijende proces van The New Forest werden we opnieuw benaderd en kwamen we in overleg tot deze selectie.’

Privacy

Onze paus

Het gezelschap dat zelden op basis van een bestaande tekst aan de slag gaat, maakte daarop in 2011 een uitzondering met Onze paus. Een stuk van de hand van Arnon Grunberg, in 2007 geschreven in opdracht van een Pools ensemble, dat het vervolgens afwees. Wunderbaum, collectief fan van Grunberg, besloot het alsnog te vertolken. ‘Dat was best lastig, om het tot echt iets van ons te maken. Ook al verlangen we soms naar een lineaire vertelling, we hebben het daarna nooit meer zo gedaan.’

Hoe dan wel, blijkt op deze repetitiemiddag. Opnieuw is er een samenwerking met Grunberg, maar dan anders. De acteurs komen ieder voor zich, soms twee aan twee, met citaten uit boeken, internetfilmpjes, of wat hen maar inspireerde. Die citaten vormen de basis voor korte scènes, die mogelijk tot verdere improvisaties leiden. Wanneer de groep ergens tevreden over is of voelt dat er iets in het ruwe materiaal dat ze zojuist tevoorschijn getoverd hebben zou kunnen zitten, nemen ze hun spelerijen op en sturen die naar Grunberg. Hij schrijft naar aanleiding daarvan scènes, of komt op zijn beurt met suggesties. Marleen Scholten: ‘Zo ontstaat The Future of Sex, als een wederzijdse beïnvloeding waarbij alles voortdurend kan wijzigen. Zoals altijd bij ons.’

Walter Bart bereidt zich voor op zijn act. Maartje Remmers: ‘Ook al werken we al vijftien jaar samen, dit blijft spannend, we zijn er vaak zenuwachtiger voor dan voor een première. Misschien omdat het veel naakter is, er is nog niks en daar sta je dan, te kijk. Maar iets laten zien zegt zoveel meer dan erover praten.’

De komst van Xia

Theatrale midlifecrisis

De helft van dit soort presentaties is heel slecht, weet Matijs Jansen: ‘Daar doen we nooit meer iets mee. Maar soms is iets zo goed dat we er direct de vorm van de hele voorstelling mee te pakken hebben.’

En die is zeker zo belangrijk als de inhoud bij Wunderbaum. Daarvan getuigt ook Stop Acting Now, de enigszins ontregelende film die eind februari in de Rotterdamse Schouwburg in première ging. Want kijken we hier nu naar een documentaire waarin het begin van het einde van Wunderbaum wordt geregistreerd? De vijf leden gaan immers met allerlei projecten aan de slag in de echte wereld, buiten het podium, zoals een tranenbar, een stadstuinier-app, radicale eenmansacties of het baren van een kind. Zijn we getuige van een theatrale midlifecrisis, die wanneer je al zo lang zo intens met elkaar optrekt zich misschien niet beperkt tot twijfels ten aanzien van de zin van het werk? Wunderbaum werd volwassen met elkaar, de acteurs naderen nu de veertig. Of hebben de makers ook hier en nog steeds de touwtjes strak in handen?

‘Het was op momenten zeker ook verwarrend voor onszelf,’ zegt Marleen Scholten. ‘Hoewel we niet dachten dat we nooit meer het theater in zouden gaan, we zijn ervan overtuigd dat dit onze vorm is, confronteerden de vragen naar ons engagement ons met een diepgaande verkenning van wie we zijn als maker. En wat het is, wat we steeds maken. We gebruiken altijd de realiteit, maar nu werd de grens tussen wat we echt deden en het spelen van scènes soms onduidelijk.’ Al met al een interessante ervaring, daarover zijn de Wunderbaumers het eens.

Hoezeer dit collectief buiten de gebruikelijke toneelpaden treedt, blijkt ook voorafgaand aan de eerste vertoning van Stop Acting Now voor publiek. Op het oog niet-reguliere schouwburgbezoekers worden in de foyer hartelijk begroet, met zoenen en omhelzingen. Het zijn een paar van de Rotterdammers die Wunderbaum gaande het creëren tegenkwam, doordat ze op stoeltjes gingen zitten kijken naar wat de acteurs toch aan het doen waren in die voor de sloop bedoelde flat. Er ontstond contact, dat leidde tot samenwerking, en nu zit het gezelschap uit de volkswijk op de eerste rij van het theater om te zien hoe ze het er in de film vanaf brengen. 

wanna see my pussy?

Walter heeft zijn sigaret opgerookt en staat klaar voor actie, in een sportbroekje, haar glad achterover gekamd. Vijf stoelen zijn op een rijtje gezet, de aanwezigen nemen plaats. Op de witte wand wordt een YouTube-filmpje geprojecteerd waarin een meisje dat zich Ultimate Party Girl noemt uiterst droog meezingt met een liedje. Walter beweegt mee op haar ‘boom boom boom’, de volle drie minuten dat de weergave van het optreden vanuit de saaie kamer duurt. Dan stapt hij naar voren, verschijnt zelf op de muur alsof ook hij op internet te zien is, en begint met een flemend stemmetje te praten: ‘Hi, who are you? Are you for real?’ De imaginaire anderen tot wie hij zich richt, vertolkt hij eveneens, op dezelfde hoge, gemaakte toon. ‘I am Linda. You wanna see my pussy?’ Want ja, dit zijn verkenningen voor een theatrale weergave van hoe mensen zich bewegen in een nieuwe intieme dimensie. Walter: ‘Ik had zin om een sfeer neer te zetten die ik zelf ook nog niet helemaal snap. De leegte ervan vind ik aantrekkelijk.’

Behalve tot hilariteit leidt zijn act tot inspiratie. Het leek wel een hoorspel, kunnen ze niet samen zoiets proberen? Waarbij iedereen met die rare stemmetjes spreekt en verschillende personages vertolkt, die alras in pikanterieën verzeild raken die te plat voor woorden zijn en desondanks prikkelen? En misschien kan het koor er straks vanuit de coulissen ook aan meedoen? Iedereen stapt de virtuele ruimte in. ‘Oké, daar gaan we.’

Eye
Stop Acting Now – Extended Edition
zondag 5 juni, maandag 6 juni, zondag 26 juni, 19.15 uur

Compagnietheater
Privacy
vrijdag 10 juni, zaterdag 11 juni, zondag 12 juni, 20.30 uur

Muziekgebouw aan ’t IJ
The Future of Sex
zaterdag 18 juni en zondag 19 juni,  20.30 uur

FabCity
De komst van Xia
woensdag 22 juni, donderdag 23 juni, vrijdag 24 juni, zaterdag 25 juni, 21.30 uur