Door Kees Sluys
 
Het idee ontstond naar aanleiding van de ‘Eerste Beschavingslezing’ die op 30 oktober 2004 in De Balie werd uitgesproken. De tekst was van mij en werd voorgedragen door een dertienjarig meisje.’ Zegt Baliedirecteur Anil Ramdas als we hem vragen naar het waarom van De Grote Avond van de Beschaving.
‘In die lezing heb ik geprobeerd om één element van beschaving naar voren te halen, namelijk het vermogen om dát te delen waar je een tekort aan hebt. Juist een tekort, want iets delen in overvloed is geen kunst. Het gaat trouwens niet alleen om materiële zaken; er is ook een tekort aan solidariteit, aan geduld, aan nieuwsgierigheid. Noem maar op. Dat verhaal is toen op een briljante manier door dat meisje voorgedragen. Het is gefilmd en een gedeelte ervan wordt – als opening van de Avond – weer uitgesproken.’
‘Kijk,’ zegt Ramdas, ‘het is tegenwoordig alsof we zijn verdwaald in een groot bos en maar door blijven rennen. Maar misschien is het wel verstandiger om terug te keren naar het beginpunt en het hele traject eens opnieuw te overdenken. Waar wilden we ook alweer aankomen? En wat was ooit het beginpunt, wat was het streven?
Het streven is natuurlijk dat je samen een beschaafde samenleving wilt. Je kunt je geen gemeenschap voorstellen zonder regels van beschaving. Dieren overleggen niet, daar geldt het recht van de sterkste. Maar dat soort samenleving hebben wij achter ons gelaten. Als we niet allemaal hadden samengewerkt en overlegd en coöperatief die dijken en die Deltawerken hadden gebouwd, bestond Nederland niet eens. Het is dus vaak heel praktisch om beschaafd te zijn.
Beschaving is, in de woorden van socioloog Joop Goudsblom die ons heeft geadviseerd, iets kostbaars, maar ook iets buitengewoons kwetsbaars. Denk aan allerlei elementen die als noodzakelijk onderdeel van de beschaving functioneren, maar die vaak worden onderschat en over het hoofd worden gezien omdat ze zo vanzelfsprekend zijn: zelfbeheersing, je lichaam onder controle houden, je kracht onder controle houden, bereid zijn om naar een ander te luisteren en vervolgens trachten tot een vergelijk te komen, dat niet per se jouw eigen gelijk hoeft te zijn.’
 
Rode draad
Allemaal goed en wel, maar het moet natuurlijk wel televísie worden. En dan voldoet een serie lezingen natuurlijk niet. Daarom zal De Balie als het ware worden omgetoverd tot de ‘verpersoonlijking’ van allerlei aspecten van beschaving. Overal in het gebouw gebeurt van alles. In de keuken, in het toilet, de salon, de grote zaal, de filmzaal, de foyer, op de trap, en zelfs buiten De Balie.
Ramdas: ‘Neem zo’n aspect als: ruimte opeisen. We huren een Hummer in, die we naast De Balie parkeren, lichten hem mooi uit en zetten er vier, vijf geleerden omheen – zoals een psycholoog, een psycho-analyticus, een bioloog – die op een rustige, serieuze toon het verschijnsel analyseren. Iemand die in een Hummer rijdt maakt een ander statement dan iemand met een onbeduidende middenklasser. En een statement moet je uitleggen. Als je zoiets op een toegankelijke manier doet kan dat heel verhelderend werken. Want als kijker kun je je eigen associaties hebben met allerlei andere voorbeelden.
Hoewel we er op rekenen dat de kijker meedenkt en associeert, is een rode draad noodzakelijk. Die rode draad is een gids, die met de camera door het gebouw loopt, alles ziet en alles hoort, en die met een enkel zinnetje aangeeft welk onderdeel nu gaat komen en in een notendop even iets van de samenhang expliceert.’
Die gidsrol wordt vertolkt door acteur Khaldoun Elmecky. Ramdas: ‘Op een gegeven moment zal hij bijvoorbeeld zeggen dat beschaving een manier is om jezelf onder controle te houden, jezelf te bedwingen. En gaat vervolgens een ruimte binnen waar een freefight plaatsvindt. Dat lijkt een tegenspraak, maar is het niet. Want vervolgens zie je journalist Wilfried de Jong in gesprek met een wetenschapper, die uitlegt dat hoe erger zo’n gevecht er uitziet, des te gecontroleerder het is. Juist omdat je fysiek zo dicht bij elkaar komt moet je zelfbeheersing tonen.
Maar we hebben bijvoorbeeld ook Job Cohen, nu eens niet als iemand die zelf een verhaal komt vertellen, maar in de rol van gespreksleider die een aantal jongeren uit de stad vragen stelt over wat zij van de stad willen, en wat zij denken dat de stad van hen wil. Nou, ik kan je verzekeren, Job weet niet wat hij meemaakt.’
 
Etiquette
Een belangrijke graadmeter van beschaving is de manier waarop samenlevingen met vrouwen omgaan. In dat verband wil Ramdas gaarne wijzen op het item over het vrouwenkiesrecht. Ramdas: ‘Dat is hier nog maar zesentachtig jaar geleden ingevoerd! We hebben die parlementsverhandelingen uit 1919 allemaal naar boven gehaald. Die worden, in verkorte vorm, door enkele hedendaagse politici voorgelezen. Je weet niet wat je hoort. Hoe er destijds over vrouwen werd gepraat in ons parlement! De vraag werd gesteld of het niet de doodsteek voor het huishouden zou betekenen als vrouwen zich met politiek zouden gaan bezighouden. En wat de gevolgen voor een echtpaar zouden kunnen zijn bij een politiek meningsverschil tussen de echtelieden. Echtscheidingen, gebroken gezinnen, rampen. Dat werd allemaal voorspeld.’
Hoewel er in het onderdeel over clichés en vooroordelen onder meer door buitenlanders zal worden opgemerkt dat die rare Nederlanders notabene in spijkerbroek naar het theater gaan (Ramdas: ‘Ik las laatst dat in Nederland evenveel jeans worden verkocht als in heel Engeland’) gaat de Avond eigenlijk helemaal niet over etiquette. Ramdas: ‘Nee, het gaat niet om de discussie of je keurig met mes en vork eet. Het gaat vooral om de manier waarop je rekening houdt met anderen. En of je dan met je handen eet, of met stokjes of met dertiendelig bestek, dat is meer een ceremoniële, rituele verpakking. Ook belangrijk, maar niet de hoofdmoot van deze avond.’