De glanzende wetenschappelijke carrière van Diederik Stapel, tot voor kort hoogleraar sociale psychologie in Tilburg, is voorbij. Hij verzon regelmatig zijn onderzoeksdata. KNAW president Robbert Dijkgraaf stelde iedereen snel gerust. Het betreft een uitzonderlijk geval. De meeste wetenschappers zijn integer. “Het gebeurt heel weinig, voor zover bekend is,” zegt hij stellig. Meteen kwalificeert hij echter zijn woorden: “Maar weten we, wat we niet weten?” Met andere woorden: we hebben eigenlijk geen idee hoeveel er in de wetenschap gesjoemeld wordt met onderzoeksdata. Stapel zou een uitzondering kunnen zijn. Maar misschien ook niet.
 
Hetzelfde geldt voor die andere vorm van wetenschappelijke fraude: plagiaat. Af en toe komt het in de media. En, veel recenter, de Duitse minster van Defensie Karl-Theodor zu Guttenberg. Betreft het hier ook uitzonderlijke gevallen? Of komt knip- en plakwerk zonder bronvermelding vaker voor, maar haalt het de media niet, omdat het niet om bekende figuren gaat? Of niet ontdekt wordt?
 
Vast staat dat de verleiding om te sjoemelen groot is. De druk om te publiceren is immers enorm. Publish or perish. Wie niet voldoende publiceert, maakt geen carrière in de wetenschap en kan zelfs zijn baan verliezen. Het zou goed zijn als de affaire-Stapel ertoe zou leiden dat deze norm eens ter discussie werd gesteld. Want dat is hoognodig.
 
Publicatiedwang maakt dat wetenschappers onze kennis voortstuwen naar steeds grotere hoogten, denkt men. De werkelijkheid is minder fraai. Er wordt wel eens gezegd dat het gemiddelde artikel in een wetenschappelijk tijdschrift gelezen wordt door vier personen: de twee referenten en de twee beste vrienden van de auteur. Een wrange waarheid: verreweg de meeste wetenschappelijke artikelen worden voor noppes geschreven. Geen hond die ze leest. Onze kennis gaat er dus ook niet door vooruit.
 
Ook als ze wel gelezen zouden worden zou onze kennis er trouwens niet op vooruit gaan. Want de meeste publicaties zijn niet vernieuwend. Ze herhalen wat allang bedacht is, maar niemand weet, omdat niemand door de publicatiedruk de tijd heeft om rustig de bestaande literatuur te lezen. Of ze gaan over volstrekte trivialiteiten. Zoals het recente onderzoek waarin wetenschappelijk werd vastgesteld dat de terugreis korter voelt dan de heenreis.
 
Daarom zeg ik, weg met Publish or perish! Want dan verschijnen alleen bijdragen van werkelijk gedreven onderzoekers, met echt iets nieuws. Dan hebben de overige wetenschappers meer tijd voor goed onderwijs. En dan zal ook de neiging om te plagiëren en onderzoeksdata te verzinnen sterk afnemen. Halbe Zijlstra: aan de slag!