Een land van kleine gebaren, is Nederland wel genoemd. We hebben nog nooit, zoals de Britten en de Fransen, het hoofd van een koning op het hakblok gelegd. Nog nooit, zoals de Amerikanen, een burgeroorlog gevoerd. Nog nooit hebben we, zoals de Duitsers, in de loopgraven gelegen. En zelfs de Tweede Wereldoorlog die toch aanleiding gaf tot enige heroïek, tekende onze geschiedenis met de kleur grijs.
We hebben ook een gruwelijke afkeer van wat we noemen zwart/wit-denken. We zoeken de nuance. We zijn goed in twee dingen: in handel (de koopman) en in moralisme (de dominee). Deze twee dimensies van onze nationale identiteit houden elkaar als sinds eeuwen in een delicaat evenwicht.
Met veel vertoon van dramatiek maakte het journaal het vertrek van onze vader des vaderslands, Wim Kok, bekend. Maar meteen daarna kwam het bericht dat door deze moedige daad van de premier geen onrust op de beurs was ontstaan.
Gerustgesteld haalden we adem. Want daarom gaat het natuurlijk. Het nemen van de verantwoordelijkheid voor 7000 geliquideerde men-sen kan bij ons wel zeven jaar wachten. En ook na zeven lange jaren geschiedt het nemen van die verantwoordelijkheid nog heel zuinigjes. “Ik heb naar eer en geweten gehandeld”, zei de premier. Dat is natuurlijk een totaal irrelevante uitspraak. We weten: de weg naar de hel is geplaveid met goede bedoelingen. Niet Kok’s tranen zijn van belang, maar zijn regie. In de woorden van Max Weber: niet de gezindheidsethiek, maar de ethiek van de gevolgen en de verantwoordelijkheid daarvoor is doorslaggevend.
Ook die verantwoording was er weer een van kleine gebaren. De schuld voor het drama ligt bij de Bosnische Serviërs, zei onze premier in zijn verklaring. De verantwoordelijkheid ligt wel bij ons.
Nee, dat doet geen recht aan het gebeurde. Op straat wordt iemand neergeschoten. Het slachtoffer wordt naar het ziekenhuis gebracht. De chirurg maakt een medische fout. Het slachtoffer overlijdt op de operatietafel. De chirurg zegt: “ik ben wel verantwoordelijk, maar ik heb geen schuld aan het overlijden van de patiënt. Schuldig is, wie de aanslag pleegde.”
Maar iedereen voelt: ook de chirurg heeft wel degelijk schuld.
Wat dit voor de toekomst betekent, is duidelijk. Wij kennen “collectieve ministeriële verantwoordelijkheid”. De gehele regering is verantwoordelijk voor de uitzending van Dutchbat, niet alleen de premier. Ten tijde van de uitzending waren Dijkstal en Melkert allebei minister. Premier kunnen zij in een volgend kabinet dus geen van tweeën worden