Door Esther Scholten
 
Ze kijken in een glazen bol. Maar misschien wel vooral in de spiegel. ‘Een toekomstprojectie zegt soms meer over ons in het nu dan over de toekomst.’
Ineke Houtman vormt samen met Hans Otten de eindredactie van het nieuwe VPRO-programma De Toekomst. De 21 uitzendingen balanceren tussen heden en 2025, tussen realiteit en fictie. Documentairemakers als Robert Oey en Michiel van Erp buigen zich vanaf 9 januari over de vraag: wat staat ons te wachten als we de verschillende toekomstscenario’s en demografische ontwikkelingen mogen geloven?
 
Ineke Houtman: ‘Alle bakens worden momenteel verzet. Mensen worden overrompeld door de technologische ontwikkelingen en ze hebben bovendien geen idee meer wat links, rechts, onder of boven is. Die onzekerheid wordt gevoed door de politici. In Den Haag zijn ze niet bezig met doordachte toekomstvisies, maar met issue-politiek.’
Hans Otten: ‘De terugtrekkende overheid maakt van ons meer consumenten dan burgers. Daarmee gaat de collectiviteit verloren. We worden uitgeleverd aan de vrije markt, dat is een jungle waar het recht van de sterkste heerst. Logisch dus, dat mensen het gevoel hebben dat ze de grip op hun leven verliezen. Dat heeft onderzoek ook uitgewezen: mensen verwachten een hardere toekomst met minder solidariteit dan ze zouden wensen.’
Houtman: ‘Komt er een nieuwe ijstijd? Zullen de spanningen tussen moslims en niet-moslims toenemen? Ik ben eigenlijk maker van speelfilms. Polleke ging over een Nederlands meisje en een Marokkaanse jongen die verliefd op elkaar worden. Voor het draaien daarvan heb ik me lang in het onderwerp verdiept. Wat me pijn deed, was dat ik merkte dat jongens en meisjes in hun vroege tienerjaren al zeker weten dat ze toch met iemand van hun eigen cultuur gaan trouwen. Daar wilde ik wat mee doen. Helemaal na de moord op Theo van Gogh, toen er overal gesproken werd over moslimextremisme. Een foute stigmatiserende term, die een veel te direct verband suggereert. De nuance is in al het gekrakeel totaal verloren gegaan. En niet alleen in dit debat.’
Otten: ‘Die boosheid delen wij met elkaar. Je krijgt een zeker gevoel van urgentie door wat er nu gebeurt in Nederland.’
Houtman: ‘Het is zo makkelijk om in de hysterie van het moment mee te gaan. Kijk toch ook naar de kansen!’
Otten: ‘Met dit programma, dat zeer uiteenlopende thema’s behandelt, proberen we aan te haken bij de heersende onrust en onzekerheid. Voor iedere aflevering hebben we als uitgangspunt een toekomstprojectie genomen. Bijvoorbeeld de demografische ontwikkeling dat we zullen verkleuren. Vervolgens hebben we onszelf de vrijheid gegeven om dat door te denken.’
 
Natte-vingerwerk
 
Houtman: ‘Een gedegen toekomstvoorspelling kent altijd verschillende scenario’s. In het ene scenario gaan de onderzoekers bijvoorbeeld uit van een gunstige economische conjunctuur, in een andere van een slechte. Het zogeheten lente-scenario heeft een positieve, humane benadering. De uitkomsten daarvan verschillen totaal met die van het winter-scenario.’
Otten: ‘Wij maken daar geen keuze in, maar proberen zowel de bedreigingen als de kansen te laten zien. We zoeken een prototype in het heden en daar laten we die verschillende scenario’s op los. We maken de verlies- én de winstrekening op.’
Houtman: ‘Een uitzending heeft als thema: internet als tweede wereld. Daar komt een jongen in naar voren die ooit bij toeval als een van de allereersten in Nederland internet kreeg. Bij wijze van experiment. Hij was toen zes en is inmiddels 21 jaar. Hij is de nieuwe mens, zou je kunnen zeggen. Hij is het prototype daarvan, de voorloper van onze kinderen.’
Otten: ‘Hij leeft echt in twee werelden. Met wisselende identiteiten. Wij dinosaurussen rommelen wat aan de buitenkant, maar hij staat midden in de anarchie van het internet. Zijn eigen naam gebruikt hij daar nooit. Hij kijkt wel uit. In die tweede wereld kun je namelijk niet doodgaan. Dat is het gekke. Je sporen zijn nooit meer uit te wissen. Je kunt jezelf niet meer ont-google-en.’
Houtman: ‘Wat doet zo’n gespleten bestaan met de psychologie van iemand?’
Otten: ‘In een andere aflevering gaan we uit van het gegeven dat de Amerikaanse jeugd nu al meer tijd aan computerspellen besteedt dan aan televisie. Met die spelletjes krijgen de jongeren er een wereldbeeld bij.’
Houtman: ‘Maar je blijkt er ook slimmer van te worden.’
Otten: ‘De negatieve aspecten wegen wel zwaar. Het is gebleken dat twintig procent van de Amerikaanse soldaten bereid was om te doden en dat percentage was na het trainen van soldaten via combat games gestegen naar tachtig.’
Houtman: ‘Hans is meer van de herfst-scenario’s. Ik van de lente. Maar een keuze maken we niet. Wij zeggen niet: zo wordt het. Mensen denken vaak dat je over de toekomst net zo feitelijk kunt zijn als over het heden, maar dat is over het nu al een illusie. Wie kent immers alle feiten? Wat wij doen, is gedegen natte-vingerwerk.’
Otten: ‘Daarbij proberen we doemscenario’s zoveel mogelijk te vermijden. Dat is lastig werk. Een aantal serieuze wetenschappers geeft de mensheid bijvoorbeeld nog geen honderd jaar, gezien de klimatologische ontwikkelingen. Maar wij willen geen Amersfoort aan zee laten zien.’
 
Daden
 
Houtman: ‘De angst- en reljournalistiek is al zo groot. Iedereen holt achter dezelfde hypes aan. Dat is ook verleidelijk, want het trekt kijkers en lezers.’
Otten: ‘Wij zoeken naar eye-openers. Ik ben er bijvoorbeeld van overtuigd dat de multiculturele samenleving vitaler is dan ooit. Zij wordt op dit moment alleen vergiftigd, door terroristen die zich achter het geloof verschuilen en door sommige reacties daarop. Dat is een complicatie. Maar we hebben de nieuwe autochtonen – dat vind ik de beste term – hard nodig. Anders slibben we dicht als samenleving. In zo’n toekomstprognose kiezen we voor vitaliteit en niet voor de bekende oogkleppen, juist omdat de beleving nu zo uit balans is.’
Houtman: ‘Onze programma’s zijn een uitnodiging om te debatteren. Om met open vizier te discussiëren.’
Otten: ‘Een uitzending draait om Turkije. Voorlopig is onze conclusie dat Europa bij Turkije komt. En niet andersom. Turkije is de draaischijf tussen het opkomende Azië en het slapende Europa. Dat is een hele andere insteek van de kwestie of Turkije lid mag worden van de Europese Unie. Zo proberen we zuurstof te blazen in de discussie.’
Houtman: ‘De lastigste voorspellingen zijn niet de economische, ook niet de technologische of klimatologische. Nee, de moeilijkste raken aan ons gedrag. Wat gaan we denken en doen?’
Otten: ‘We hebben de voorbije periode ervaren hoe snel gedrag kan omslaan. Nederland was een tolerant, zacht, open, ouwehoerland. Nu is de samenleving verhard.’
Houtman: ‘Is het ons overkomen? Mensen denken tegenwoordig dat ze geen invloed kunnen uitoefenen op hun eigen toekomst, terwijl we met z’n allen samen die toekomst maken. Adopteer een kansloze, om iets te noemen. We hoeven niet in een land te leven met een tweedeling tussen arm en rijk.’
Otten: ‘Wij hopen dat onze serie aanzet tot denken.’
Houtman: ‘Het wordt echt geen programma dat alleen maar verontwaardigd is. Maar we willen wel prikkelen. De beste voorspellingen zijn degenen die niet uitkomen. Omdat ze zichzelf beïnvloeden door de reacties en daden die ze uitlokken.’