Vlak voor de zomer was er sprake van een heus debatje in ons land over wat we aanmoeten met onze rijken. Het werd aangezwengeld door Lodewijk de Waal, de uitgesproken voorzitter van de FNV, die zich zichtbaar doodergerde aan de topsalarissen die in het bedrijfsleven verdiend worden. De Waal pleitte voor een ‘kleptocratentax’: iedereen die meer dan 100 maal het minimuminkomen verdiende (zo'n drie miljoen gulden), moest het meerdere in de vorm van belasting maar afdragen aan de staat.
En omdat de Boonstra’s van deze wereld op dat moment bepaald geen reclame maakten voor hun lotgenoten kreeg De Waal opvallend veel bijval. Even ontstond er een sfeertje van ‘aanpakken, die boeven’.
 
Na de zomer bleken er opeens heel andere ‘boeven’, die er en passant voor zorgden dat de optieregelingen in het bedrijfsleven wat minder zonnig zijn geworden. Al met al is er daarna weinig meer gehoord over De Waals suggesties.
En waarom ook? De Waal was natuurlijk eigenlijk CAO-onderhandelingen aan het voeren en begreep ook wel dat hij dwars tegen de heersende trend van lagere belastingen en terugtredende overheid inging met zijn ferme suggesties. En een van zijn voorgangers, Wim Kok, viel hem dan wel bij met zijn zuinig oordeel als zou er sprake zijn van ‘exhibitionistische zelfverrijking’, maar in de praktijk was dat toch niet veel meer dan sociaal-democratische ‘gallery play’.
 
Want wat willen De Waal en Kok nu eigenlijk? Hun poldermodel houdt ons nadrukkelijk voor dat we onze eigen verantwoordelijkheid moeten nemen: “De maatschappij, dat ben jij!” Waar de overheid terugtreedt en de welvaartstaat stukje voor stukje inlevert, past natuurlijk geen echte bemoeienis met wat de top van het bedrijfsleven uitspookt. Dat moeten de aandeelhouders maar uitzoeken, daar zijn er tenslotte inmiddels meer van dan dat de FNV en de PvdA samen aan leden hebben.
 
Per saldo betekent dat natuurlijk dat de rijken eigenlijk helemaal niet extra belast kúnnen worden maar hoogstens op hun verantwoordelijkheid kunnen worden aangesproken. De aansporing “De maatschappij, dat ben jij!” is ook gericht aan die rijken, een bevolkingsgroep die in het afgelopen decennium zeker niet kleiner is geworden. In plaats van ze met dreigementen over kleptocratentax de grens met België over te jagen, is het daarom misschien zinniger ons af te vragen óf en hoe we ze er bij kunnen houden, die zogenaamde ‘zelfverrijkers’.
 
Toen we in het onderwerp doken, bleek al snel dat er steeds meer ‘zelfverrijkers’ zijn die het probleem allang hebben omgedraaid. Ze hebben meestal niet zo’n hoge pet op van wat de overheid vermag en laten nadrukkelijk weten dat ze zelf wel uitmaken wat ze met hun geld doen. Maar dat wil niet zeggen dat ze allemaal naar hun derde huis in Marbella trekken om eindeloos in de zon te gaan liggen.
Er is een groeiende groep ‘nieuwe filantropen’, vaak ex-ondernemers, wier handen jeuken als ze zien hoe de politiek achter de feiten aanloopt. Ze realiseren zich dat hun persoonlijk vermogen het hun mogelijk maakt hun tweede of derde leven op een heel andere manier in te vullen, een manier die grote persoonlijke voldoening schenkt. Maar tegelijkertijd verloochenen ze hun afkomst niet: ze willen zelf toezien op de besteding van hun geld en eisen ‘maatschappelijk rendement’. ‘Venture philanthropists’ worden ze in Amerika genoemd: mensen als Ben Cohen die rijk werd met de verkoop van ijsjes (Ben & Jerry's) en nu actief campagne voert opdat een fors deel van de belastinggeldstromen verlegd wordt van het Pentagon naar onderwijs; George Soros, die miljarden aan zijn ‘open society foundations’ doneerde; en Ted Turner, die een miljard dollar aan de Verenigde Naties schonk terwijl zijn land de contributie niet betaalde.
 
Wat deze nieuwe filantropen gemeen hebben is dat ze hun geld gebruiken om een alternatieve publieke ruimte in het leven te roepen, een ruimte die ze in Amerika ‘de derde sector’ noemen. Buiten het gangbare democratische proces om en zonder hun tijd te willen verliezen aan het steeds hulpelozer politieke circus, hebben deze ‘maatschappelijk bewuste rijken’ een toenemende invloed op hoe de samenleving verandert. De 21e eeuw, zo menen zij, wordt de eeuw van de ondernemers. Of, zoals Ben Cohen het stelt in 'Naar vermogen': “business drives politics”.
 
Nog even en ‘business’ wórdt ‘politics’. Of is ‘politics’ gewoon ‘business as usual’?
 
_______________
George Brugmans, eindredacteur DNW, deze tekst werd eerder geplaatst in DNW nieuwsbrief nummer 8