In 1991 werkte Heijnen al samen met Ballieux. Sindsdien is gebleken dat het afweersysteem veel actiever is dan altijd was aangenomen. "Het immuunsysteem staat in voortdurend contact met de hersenen," zegt Heijnen. "Niet alleen tijdens stress, maar bij alle dagelijkse gebeurtenissen. Loop je alleen maar een trap op, dan komen de afweercellen al in actie. Inspanning verschuift je hormoonspiegel, bijvoorbeeld om de concentratie glucose in het bloed te verhogen, en die verandering controleren de immuuncellen - verschijnt er wellicht een schadelijke stof waartegen opgetreden moet worden?"
 
Alle cellen van het afweersysteem, zo is gebleken, zijn in staat om hormonen te herkennen. Dat doen ze met hun receptoren, eiwitten die als sleutels in een slot op eiwitten van hormonen passen. De afweercellen hebben daarmee ook een directe invloed op de hersenen, waar de meeste hormonen worden geproduceerd. Het samenspel kan misgaan als iemand ziek wordt, zegt Heijnen. "Dan worden de receptoren gevoeliger, en raakt de communicatie tussen afweersysteem, hormonen en hersenen ontregeld."
 
Een voorbeeld zijn de problemen die worden veroorzaakt door cortisol, een hormoon dat het lichaam onder meer voor de bestrijding van een ontsteking aanmaakt. Cortisol remt de infectie en bestrijdt de pijn, maar de productie van het hormoon duurt niet oneindig. Houdt de ontsteking lange tijd aan, dan raakt de cortisol als het ware op en zakt de aanmaak in. Maar het hormoon heeft nog een belangrijke functie: het beteugelt de activiteit van de afweercellen, die zelf in het geweer komen door het alarm van de ontsteking. Valt de cortisolproductie weg, maar klinkt dat alarm nog steeds, dan krijgen de afweercellen dus vrij spel.
 
"Dat zie je gebeuren bij patiënten met een auto-immuunziekte als reuma en multipele sclerose," zegt Heijnen. Die ontstaan doordat een overijverig afweersysteem weefsels aanvalt waar het vanaf zou moeten blijven. Immuuncellen horen alleen lichaamsvreemde elementen aan te pakken, maar door de voortdurende mobilisatie tasten ze gezond, lichaamseigen weefsel aan. Dat raakt beschadigd, er volgt een ontsteking, en het hele verhaal begint opnieuw - een vicieuze cirkel die met elk rondje de klachten verergert.
 
Langdurige depressiviteit kan een andere oorzaak zijn van een ontregelde cortisolproductie. Ook dan zie je volgens Heijnen die vicieuze cirkel ontstaan: een depressie stimuleert net als een ontsteking de productie van cortisol, en houdt de depressie aan, dan tasten de afweercellen ook de hersenen aan - met een nog depressiever gemoed als gevolg.
 
De relatie tussen hersenen, hormonen en de afweercellen is volgens Heijnen ook goed te zien bij opgroeiende ratten. Haal je die kort na hun geboorte een dag bij hun moeder weg, dan levert dat zoveel stress op, dat het afweersysteem voorgoed verandert. Daar lijkt cortisol, dat het jonge dier als gevolg van de stress in grote hoeveelheden produceert, verantwoordelijk voor. "Het gevolg is dat de ratten op latere leeftijd vatbaarder zijn voor ziektes, ze vertonen afwijkend gedrag, en over het algemeen sterven ze eerder dan normaal."
 
De hoogleraar zou graag willen testen of dat ook bij mensen het geval is. Zij denkt dan aan kinderen die te vroeg zijn geboren, en bij wie de longen op dat moment nog niet zijn uitontwikkeld. "Die kinderen krijgen dan veel cortisol toegediend om een longontsteking te voorkomen. We willen een onderzoek beginnen waarin we zulke kinderen volgen. Er zijn nu alleen nog aanwijzingen dat zij gedragsproblemen hebben, met ADHD-achtige verschijnselen. De verwachting is dat ook hun afweersysteem permanent veranderd is, en dat zij bijvoorbeeld gevoeliger blijken voor auto-immuunziektes."