Op 10 oktober is het zover. Dan wordt het omstreden plan van Medy van der Laan behandeld in de Tweede Kamer. VPRO-voorzitter Peter van Lieshout heeft het er druk mee. Lobbyen op recepties, brieven schrijven aan de Kamercommissie voor Mediazaken, eten met Roger van Boxtel… Er gaat geen dag voorbij of hij doet iets aan omroeppolitiek.
 
Het Kamerdebat over het plan voor de Publieke Omroep is uitgesteld. Is dat wel of niet gunstig?
Van Lieshout: ‘Aan de ene kant wel, aangezien het plan van Medy van der Laan onuitvoerbaar is. Anderzijds is het ongunstig, want het zou zo mooi zijn als we met de Publiek Omroep eens een stap verder waren gekomen. In plaats daarvan liggen we nu weer te rollebollen op straat over iets waarvan we vinden dat het niet moet doorgaan. Dat is zonde.’
 
Iedereen roept dat het plan onuitvoerbaar is. Waar is het dan toch vandaan gekomen?
‘De Publieke Omroep heeft de pech dat het plan voor de gekozen burgemeester is gesneuveld in de Eerste Kamer. Daardoor dreigde D66 uit het kabinet te stappen en moest er een Paasakkoord worden gesloten, waarmee de partij toch binnenboord kon worden gehouden. Toevallig had D66 een staatssecretaris met media in haar portefeuille en is dat onderwerp toen gebombardeerd tot speerpunt van dit kabinet. Van der Laan was op dat moment nog heel erg zoekende naar een richting voor de Publieke Omroep, maar moest wel opeens een plan maken waar iedereen zijn handtekening onder kon zetten. Dat is veel te snel gebeurd. En doordat het een compromis is tussen partijleiders, heeft het plan de status gekregen van een soort regeerakkoordtekst. Iets onwrikbaars, waarin geen ruimte is voor een inhoudelijk debat.’
 
D66 wilde koste wat kost een plan lanceren?
‘Ja, er moest iets gebeuren voor die partij. Als ze een staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat hadden gehad, dan was er op dat vlak iets gekomen. Zo gaan die dingen. Er is niet goed nagedacht. En dus zegt iedereen op de hoorzitting dat het eigenlijk geen verstandig plan is, maar gaat men er toch mee door, omdat het nu eenmaal zo is afgesproken. Terwijl er duidelijk geen winnaars zullen zijn, behalve misschien “de politiek”. Je mag hopen dat het over een paar maanden, als die politieke rigiditeit er een beetje vanaf is, wel mogelijk is om op de inhoud in te gaan.’
 
Wat zijn de zwakste punten uit ‘Met het Oog op Morgen’?
‘De intenties van Van der Laan zijn niet slecht, maar de verdere uitwerking deugt niet. Zo is het plan financieel ondeugdelijk, daar is iedereen het over eens. De inkomsten van de Publieke Omroep worden nog steeds gekoppeld aan de STER-inkomsten. Die zijn weer gekoppeld aan kijktijdaandeel, zodat je dus brede, goed bekeken programma’s moet programmeren. Tegelijkertijd zou amusement een minder grote rol moeten gaan spelen en worden kwaliteitscriteria belangrijker. Daartussen zit een spanning die onhanteerbaar is. Zeker als je al begint met een groot budgettair tekort. Dat gaat niet werken, zo hou je die drie netten niet overeind. Daarbij kan elke omroepvereniging zich volgens dit plan alleen nog maar profileren in het opinie- en debatblok, in programma’s die door de Raad van Bestuur worden ingepland op tijdstippen dat er waarschijnlijk niemand meer kijkt. Je kunt je afvragen of dat op termijn nog de moeite waard is.’
 
Hoe moet het dan wel?
‘De Publieke Omroep moet steviger worden neergezet en nadrukkelijker geprofileerd. Het moet geen kloon worden van de commerciële Talpa’s en RTL’s, maar moet een volwaardige en eigenstandige plaats krijgen. Daarvoor is een adequaat budget nodig en dienen we de inkomsten van de Publieke Omroep los te koppelen van de STER-inkomsten. Als je het mooi doet, zou je de STER er helemaal afhalen en reclamevrije netten maken. Het kost wat, maar aan de andere kant: van alle landen in Europa geeft Nederland het minste geld uit aan z’n Publieke Omroep. Net als de Duitsers en de Belgen zouden we veel meer kunnen investeren in nieuwe technologie, themakanalen, digitale en interactieve televisie.’
 
De buren doen het beter?
‘België stopt een paar honderd miljoen in technologische innovatie en wij doen eigenlijk helemaal niks. Een paar jaar geleden is 3voor12 begonnen om voor een uiterst miniem bedrag iets heel moois neer te zetten, maar nu is de fase aangebroken om daar als Publieke Omroep serieus beleid van te maken. Alleen, het gebeurt niet. We praten over Nederland “kennisland” en “innovatieland” en durven vervolgens niet te investeren in digitale vernieuwing. Juist dat had een politiek programma van Van der Laan moeten zijn. Maar je vindt het helemaal nergens terug. In plaats daarvan is het een ordinaire machtsstrijd geworden over wie de baas is in Hilversum en hoe de rol van de omroepverenigingen gedownsized kan worden.’
 
Weinig constructief dus.
‘Inderdaad. Net 3 zou bijvoorbeeld een cultureel-progressieve zender kunnen worden, waarachter vijf of zes specialistische digitale themakanalen passen. Zo is de VPRO op de goede weg met Holland.doc en is de Vara bezig met een digitaal consumentenprogramma. De politieke besluitvorming zou moeten leiden tot een dóórontwikkeling van wat er al plaatsvindt in Hilversum, van de creativiteit en de drive die er heersen. Maar het tegenovergestelde gebeurt. Als het plan van Van der Laan doorgaat, komt er een heleboel negatieve energie vrij. Je krijgt een afbraakbeleid, waarbij alle omroepvereniging moeten afslanken tot een derde van hun huidige omvang, er gebouwen verkocht moeten worden en dat soort ellende. Dat kunnen we ons niet permitteren in een situatie waarin de commerciële omroepen ook bezig zijn de wereld te veroveren.’
 
Hoe zit het met radio?
‘Die wordt niet genoemd in “Met het Oog op Morgen”. Alles wat er voor herstructurering van de omroepverenigingen is bedacht, heeft natuurlijk ook consequenties voor de radio. Maar niemand weet nog wat dat betekent. Men heeft nog geen idee over de invulling van heldere, geprofileerde radiozenders. Het hele denken daarover moet nog beginnen.
De VPRO heeft relatief altijd veel geld uitgegeven aan radio. We vinden het nog steeds een belangrijke taak van de Publieke Omroep om op die manier specifieke cultuuruitingen overeind te houden.’
 
Wat doet het VPRO-bestuur intussen?
‘Ten eerste moeten we aan de politiek duidelijk maken dat dit geen verstandig plan is. Het heet “Met het Oog op Morgen”, maar is geschreven met de rug naar de toekomst. Tegelijkertijd moeten we nadenken over het alternatief. Zodra er politiek meer ruimte is om het concept inhoud te geven, moeten wij daar vrij snel op kunnen inspringen.’
 
Moet de VPRO haar achterban gaan mobiliseren?
‘Misschien breekt dat moment aan, ja. Maar dat kun je maar één of twee keer doen. Als onze argumenten niks opleveren bijvoorbeeld, en de plannen in deze vorm doorgaan. Dan moeten we onze leden gaan vertellen dat de VPRO, zoals zij die kennen, verdwijnt. Daar kunnen ze dan zelf conclusies aan verbinden en desgewenst protest tegen aantekenen.’
 
Wat staat ons in de nabije toekomst te wachten?
‘De kritiek op het plan is zo massaal, dat de politiek er wel op moet reageren. Zo niet, dan zou dat niet getuigen van veel bestuurlijk fatsoen. D66 zegt altijd dicht bij de burger te willen staan, dus ik kan me niet voorstellen dat de partij zich voor alle geluiden afsluit en rigide doorgaat met het plan.’
 
Bron: VPRO-personeelsblad Interne Post, okt. 2005
Auteur: Pam van der Veen