• vpro
Aflevering Nr. 3 
 
Column Arnon Grunberg
Schaamte
Tijs Goldschmidt
bioloog en schrijver.
Ben Christophers
The Spaces In Between
Frédéric Beigbeder
Franse schrijver
Angst
zondag 17 oktober 2004
terug naar de aflevering
Tijs Goldschmidt
bioloog en schrijver.
Tijs Goldschmidt (1953) is bioloog en schrijver. Van hem verscheen onder meer "Darwins Hofvijver", de essaybundel "Oversprongen" en "De andere linkerkant".
Tijs Goldschmidt (1953) groeit op in Amsterdam, gaat er naar het gymnasium en start daar zijn studie biologie. Tijdens zijn studie verruilt hij de Amsterdamse Universiteit voor die van Leiden, om opgeleid te worden door leerlingen van de Nobelprijswinnaar Niko Tinbergen. Goldschmidt slaagt zowel voor zijn kandidaats- als voor zijn doctoraalexamen cum laude.
Na zijn studie verblijft evolutiebioloog Goldschmidt vijf jaar in Tanzania om in het Victoriameer "furu" te bestuderen. "Furu" zijn kleine baarsachtige vissen, cichliden, die razendsnel opsplitsen in nieuwe soorten en daardoor de droom zijn van elke darwinist. Hij schrijft hier een dissertatie over en publiceert vele artikelen in nationale en internationale tijdschriften.

In 1993 geeft Tijs Goldschmidt zijn baan als bioloog aan de Universiteit van Leiden op om zich op het schrijven te gaan richten. In 1994 krijgt hij als schrijver nationale bekendheid met zijn boek "Darwins Hofvijver", een spannend ooggetuigenverslag van zijn onderzoekstijd aan het Victoriameer. Het boek wordt in 1995 genomineerd voor de AKO-Literatuurprijs en krijgt in datzelfde jaar de Kijk/Wetenschapsprijs. Ook in het buitenland is het boek een groot succes. In 2000 verschijnt van zijn hand de essaybundel "Oversprongen", een koppeling tussen kunst en wetenschap met persoonlijke, vaak tegendraadse observaties. In 2001 ontvangt Goldschmidt voor "Oversprongen" de Jan Hanlo Essayprijs.

Er verschijnen meerdere artikelen van zijn hand over kunst. In 2003 houdt hij de eerste Stephen Gould lezing met als titel "De andere linkerkant/ Links en rechts in de evolutie".

In de Hallen in Haarlem is Tm 5 december de tentoonstelling Wegkijken , een keuze van Tijs Goldschmidt uit de collectie van het Spaarnestad Fotoarchief , te zien.
 
“Het besef te behoren tot een groep die straffeloos kon worden vernederd en mishandeld, was natuurlijk schaamteverwekkend”, schreef de psychiater Louis Tas naar aanleiding van Duitse joden die in 1938, enkele maanden na de Reichskristallnacht, naar Nederland waren gevlucht.
Geïnspireerd door deze uitspraak maakte Tijs Goldschmidt een selectie van foto’s uit het Spaarnestad Fotoarchief waarin de emotie 'schaamte' centraal staat. Het zijn vaak onthutsende beelden, die hem willen doen wegkijken.
Hoewel enkele foto’s van zich schamende mensen deel uit maken van de selectie, draait het toch vooral om beelden die bij Goldschmidt en de kijker plaatsvervangende schaamte oproepen.
 
Kan een foto schaamte laten zien? Met die vraag begon hij zijn zoektocht door het Spaarnestad Fotoarchief, waar hij de vrije keuze had uit miljoenen plaatjes.
‘Een van de redenen om deze tentoonstelling te willen maken was dat ik benieuwd was of schaamte in beeld kan worden gebracht . Ik kwam tot de conclusie dat dat kan en kreeg enig zicht op hoe het mechanisme van plaatsvervangende schaamte werkt .Op zich kun je het weer gênant vinden om vaak indringende foto’s met veel meer kwaliteiten dan hun eventuele ‘schaamteverwekkendheid ‘aan zo’n thema ondergeschikt te maken. Over die gene heb ik me bewust heen gezet, omdat ik er geen zin in had. Ook voor hen die ervoor bedanken zich in het Frans hals museum een middagje te komen schamen zijn er, denk ik, voldoende intrigerende foto’s te zien’.
Hij kwam er al snel achter dat foto's van mensen die zich schamen moeilijk te vinden zijn. 'Schamen is een stille emotie en zelfs als iemand bloost, valt dat zelden goed te onderscheiden op de archieffoto's, die bijna altijd in zwart-wit zijn'. Beter was het om schaamtevolle situaties te kiezen, liever gezegd: situaties die hem ongemakkelijk maakten. Die hem bijna dwongen zijn ogen af te wenden, weg te kijken.
‘ Om zelf niet geheel buiten schot te blijven nam ik een foto op die Roy Villevoye in 1997 van me nam. Ik sta voor een houten bord waarop met zwarte letters het woord Juden Viertel is geschilderd.
’blijf even staan, ik had gen tijd om weg te kijken’.
 

Tijs Goldschmidt, 'Wegkijken' Foto's uit het Spaarnestad Fotoarchief tm 5 december 2004
Frans Hals museum/ De Hallen Grote Markt 16 Haarlem