• vpro
Aflevering Nr. 10 
 
Edgar Reitz
regisseur Heimat
Over Heimat
zondag 19 december 2004
terug naar de aflevering
Edgar Reitz
regisseur Heimat
De film- en documentairemaker Edgar Reitz (72) voltooit met Heimat 3: Chronik einer Zeitenwende zijn veelgeprezen en bekroonde kroniek. In 1979 begon hij ermee en de directe aanleiding was Reitz’ ergernis over de de manier waarop Amerikanen de gladde serie Holocaust (1978) hadden gemaakt. Een serie die volgens Edgar Reitz onwaarachtig was ten aanzien van het stereotype beeld dat er over Duitsland en haar inwoners werd geschetst. Het was voor Reitz de laatste druppel om een lang bestaand plan tot uiting te gaan brengen: het maken van een geloofwaardige film over Duitsland in de twintigste eeuw.
Reitz maakte in de eerste Heimat serie via de geschiedenis van een dorpsfamilie een beeld over een willekeurig Duits dorp, het gehele land en een eeuw Duitsland gegeven. Het resultaat was een zestien uur durende film die de geschiedenis tussen 1919 en 1982 illustreerde. Er werd vanuit een kleine invalshoek naar de leefsituatie gekeken. Het was een idee waarbij vanuit een bekend perspectief een kleine eeuw Duitsland werd gezien en beleefd.

In het eerste deel van Heimat (1984) volgt Reitz het leven op het platteland – de streek Hünsruck - van Maria Simon en zoon Hermann. Maria, dochter van een rijke landeigenaar, wordt verliefd op Paul Simon, die net is teruggekeerd van de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog. Ze trouwen en krijgen twee kinderen, Anton en Ernst. Paul vertrekt plotseling met de noorderzon naar Amerika en laat niets meer van zich horen. Maria hoopt op zijn terugkeer, maar dat weerhoudt haar er niet van om samen met ene Otto nog een kind te krijgen, Hermann. Maria overlijdt in 1982 zonder ooit het dorpje Shabbach verlaten te hebben, maar in Duitsland is in al die jaren natuurlijk heel veel veranderd. In deze eerste serie geeft Reitz een beeld van de politieke, culturele en sociale ontwikkelingen in het Duitsland van de twintigste eeuw, maar hij verpakt dat in details van het persoonlijke leven van verschillende mensen. De economische crisis, de opkomst van de NSDAP onder Hitler, het nazidom, de Tweede Wereldoorlog, de technologische innovaties en de vercommercialisering van een maatschappij die zich in een steeds hoger tempo ontwikkelt... al die zaken zijn sterk verweven met de gebeurtenissen in het dagelijkse leven van Maria en de mensen om haar heen.
 
In Die zweite Heimat (1992) reist Reitz met muziekstudent ‘Hermannchen’ naar München. Daar worden de roerige jaren zestig beleefd. Het gebied de Hunsrück speelt een ondergeschikte rol.
De filmreeksen Heimat en Heimat 2 werden erkend als mijlpalen in de geschiedenis van de televisie. Dit is vooral dank zij het literaire karakter van hun verhaal en hun nadruk op mensen. De personages van dit meer dan 42 uur lange epische verhaal zijn immers meer dan alleen maar filmfictie. Hun realisme en betrokkenheid bij historische gebeurtenissen hebben hen bijna de status van personages uit de wereldliteratuur bezorgd. De Corriere della Sera rekende Heimat en Heimat 2 tot de grootste verwezenlijkingen in de Europese cinema. De New York Times vermeldde ze in zijn lijst van beste televisieseries ter wereld. Vaak was te horen dat het publiek verslaafd raakte aan de series van zodra zij in het zielenleven van de personages konden doordringen en opgenomen geraakten in de stroom van gebeurtenissen. Heimat werd overal ter wereld vertoond en overal kregen de toeschouwers een gevoel dat hun eigen levens er een plaats kregen in de loop van de wereldgeschiedenis.
 
Heimat 3 - Chronik einer Zeitenwende doet in zes delen wat de titel belooft: de serie is een kroniek van een tijdomslag, waarbij de nadruk ligt op het wel en vooral wee van de ondernemersfamilie Simon, die het in het dorpje Schabbach sinds mensenheugenis voor het zeggen heeft. De filmserie begint op 9 november 1989 met de val van de Berlijnse Muur. Bij toeval ontmoet de succesvolle dirigent Herman Simon in een Berlijns hotel zijn vroegere geliefde, de zangeres Clarissa. Ze hebben elkaar zeventien jaar niet gezien en staan op het hoogtepunt in hun carrière. Beiden reizen de hele wereld rond om concerten te geven, maar missen een thuishaven. Bij de eerste blikwisseling slaat de liefdesvlam meteen weer in de pan. In de greep van de historische euforie - de ineenstorting van het communisme - geven Herman en Clarissa hun leven een nieuwe wending. Ze kopen een vervallen villa op een heuveltop met uitzicht op Schabbach. Als het huis door Oost-Duitse arbeiders grondig is gerenoveerd, wordt het hun liefdesnest. Lekker knus, zolang het duurt.
 
Volgens Reitz is met Heimat 3 aangetoond, dat de idyllische provincie niet meer bestaat. Grenzen zijn fictief geworden, ook in de Hunsrück. De term Heimat verwijst niet langer naar een plaats waar wortels liggen, of naar thuis, maar naar de tijd waarin je leeft, die je deelt met tijdgenoten. Film kan die tijd vastleggen, en troost bieden. Reitz: ‘Film is de enige kunstvorm die het voorbijgaan van de tijd kan keren. Cinema kan over de tijd vertellen. Film kan een Heimat zijn.’