Willem Bruls, Ontvoering, verleiding en bevrijding. De Oriënt in de opera
ISBN 90 5460 089 6, geïllustreerd, ingenaaid, 288 blz., € 34,50.
Uitgeverij Bulaaq.
 
‘Nu heeft mij eergisteren Stephanie junior een tekstboek ter compositie gegeven. (...) Het libretto is heel goed. Het onderwerp is Turks, en heet: Bellmont und Konstanze, ofwel die Verführung aus dem Serail. Ik ben van plan de ouverture, het koor in de eerste akte en het slotkoor van Turkse muziek te voorzien.’
 
Op 1 augustus 1781 schrijft Wolfgang Amadeus Mozart deze zinnen in een brief aan zijn vader – het is de eerste vermelding van zijn nieuwe opera Die Entführung aus dem Serail, die hij op verzoek van tekstdichter Gottlieb Stephanie voor het Weense hof zou schrijven. Maar in zijn enthousiasme voor dit nieuwe project verschrijft Mozart zich. Hij verandert Entführung – ontvoering – abusievelijk in Verführung – verleiding. Het is een teken aan de wand. Onbewust blijkt hij het hoofdthema van zijn voorgenomen project onder woorden te hebben gebracht. Verleiding zal het centrale gegeven worden in zijn versie van de Oriëntaalse ontvoeringsopera, die vooral in de achttiende eeuw een enorme bloei kende.
 
De in de Oriënt gesitueerde ontvoeringsopera kende in Mozarts tijd al een lange traditie. In de zeventiende eeuw dook het genre op in Italië en Frankrijk. Daarvoor waren er in de literatuur al talloze prinsessen naar het Oosten ontvoerd en in de harem van een pasja of sultan terechtgekomen, om vervolgens door een westerse minnaar te worden bevrijd. Maar vooraleer dat gebeurde, had de prinses met een bezwaard hart afscheid moeten nemen van haar Oriëntaalse ontvoerder. Telkens weer bleek het verleidelijke Oosten een grote aantrekkingskracht te bezitten.
 
Dit ene thema van de ontvoering naar de Oriënt wordt in Ontvoering, verleiding en bevrijding stap voor stap getraceerd en geanalyseerd. In de opera, maar ook in de muziek, de literatuur, het theater en de beeldende kunst – van de Oudheid tot en met de eenentwintigste eeuw. Het is een zwerftocht door vele eeuwen operageschiedenis, en tegelijkertijd een zoektocht naar de verbeelding van de Oriënt in Europa. Telkens weer staat de tegenstelling tussen Oost en West, tussen christendom en islam centraal. Onder invloed van maatschappelijke, culturele en politieke ontwikkelingen blijkt het beeld van het Oosten telkens weer te verschuiven. Zo verandert de clemente en humane sultan van het achttiende-eeuwse Verlichtingsdenken in de negentiende eeuw bijvoorbeeld in een wrede en wellustige tiran. Eens te meer wordt duidelijk dat de verbeelding van de Oriënt meer over de Europeanen zelf dan over de Oosterlingen zegt.
 
Dramaturg en publicist Willem Bruls (1963) schrijft regelmatig over opera en muziektheater in binnen- en buitenlandse tijdschriften, zoals TM en Opernwelt. Eerder verscheen van hem Opera in een notendop en Godenschemering, over Wagners Ring.