En dat moet nog wel het goede voorbeeld geven,’ roept een moeder met kind tegen de honderden onderwijzers die het rode voetgangersverkeerslicht negeren. Het is eind januari en vanuit heel Nederland komt onderwijzend personeel naar de Utrechtse Jaarbeurs voor de Nationale Onderwijstentoonstelling (NOT) 2005. Deze tweejaarlijkse vakbeurs heeft buiten onderwijskringen een geringe naamsbekendheid maar is op scholen een begrip. Hier presenteren vakverenigingen zich, zijn de nieuwste leermiddelen te bewonderen en kunnen koffieautomaten worden aangeschaft. Daarnaast zijn er tal van workshops en lezingen over onderwijsgerelateerde onderwerpen. Met tienduizenden bezoekers en honderden standhouders is dit hét schoolreisje voor docenten. Voor buitenstaanders de ideale plek om zich op de hoogte te stellen van de laatste ontwikkelingen op onderwijsgebied.
 
Leraren komen op (dezelfde) tijd met als gevolg lange rijen bij de inschrijvingsbalie en de garderobe. Keurig in de rij wacht iedereen de beurt af en de enkeling die probeert voor te dringen wordt daar direct op aangesproken. De ongeschreven dresscode luidt ‘praktisch en toch leuk’ met opvallend veel jeans en rugzakjes. Het percentage mannen lijkt lager dan op de Huishoudbeurs.
 
Veiligheid is een belangrijk thema in het onderwijs en dat weerspiegelt zich onder meer in het grote aantal aanbieders van kluisjes en andere diefstalpreventiemiddelen. Ook de vertrouwde schoolfotograaf pikt een graantje van deze markt mee. Natuurlijk maakt hij nog de bekende portretten – met broertje of zusje gratis – en de traditionele klassenfoto, maar de productie en verkoop van schoolpasjes mét pasfoto zorgen voor een steeds groter deel van zijn omzet. Volgens de aanwezige fotograaf zijn er zelfs scholen waar deze herkenningsystemen niet alleen bij de buitendeur gebruikt worden maar waar je zonder pas ook je eigen klaslokaal niet meer in komt.
 
Lumpsum
 
Naast veiligheid is de financiële situatie van scholen een immer terugkerende bron van zorg. Iedereen kent de verhalen over achterstallig onderhoud van schoolgebouwen, gebrekkige schoonmaak en het gebruik van aftandse materialen. Toch is op de beurs niet zozeer de hoogte als wel de bestedingswijze van de budgetten een belangrijk issue. Dat komt door de nieuwe manier van financieren volgens het lumpsum-model. Vanaf 1 augustus 2006 mogen de basisscholen – in navolging van het voortgezet onderwijs – hun budget naar eigen inzicht besteden. Maar die vrijheid zorgt ook voor de nodige hoofdbrekens. Want voordat geld verantwoord kan worden uitgeven dient er immers inzicht in de financiële situatie te zijn. Aangezien niet alle scholen over dat inzicht beschikken klinkt her en der al de roep om uitstel. Lumpsum is voor veel medewerkers in het primair onderwijs nog een wazig begrip en dus moet het er bij de bezoekers worden ingestampt. Daarvoor is zelfs Edwin Rutten ingeschakeld, die een ludieke lumpsum-quiz presenteert. Om te voorkomen dat jeugdige bezoekers zich afvragen wie toch die vrolijke man in dat rode vest is, heeft Rutten voor alle zekerheid toch maar zijn Ome Willem-petje opgezet. Erg gezellig, maar de buren van Ome Willem, oudere dames van de Stichting Gastdocenten WO II, worden er na vier beursdagen wel een beetje gek van. De budgetvoorlichters van het Nibud staan ook op de beurs maar dat heeft niets met schoolbudgetten van doen. Vanachter een schatkist vol muntdrop laten ze weten lespakketten onder de aandacht te brengen waarmee scholieren leren budgetteren. Die hebben altijd geldzorgen.
 
Het weelderige aanbod aan schoolmaterialen valt moeilijk te rijmen met de krappe budgetten. Zo hebben de kopieerapparaten niet alleen een kek rood kleurtje, maar kunnen er ook kleurenkopieën mee gemaakt worden. Op de vraag of dat niet wat begrotelijk wordt, antwoordt de verkoper dat ‘dit stukje extra uitstraling van de school zichzelf terugbetaalt.’ Handig voor bijvoorbeeld het vermenigvuldigen van de schoolkrant. Hoewel het volgens een medewerker van de firma Schoolkrantdrukkerij altijd tien procent goedkoper is om de krant door hem te laten drukken in plaats van zelf te kopiëren. In zijn stand ligt een selectie schoolkranten en volgens de drukker hoort STUK van de Vrije School uit Leiden bij de mooiste. Een vluchtige blik in de STUK leert dat ondanks alle veranderingen in het onderwijs de bekende stedenpuzzel er nog steeds in staat. Leerlingen blijven zich vermaken met het afmaken van zinnen als Ze hoeft maar even in de zon te liggen en….
 
Het oeroude letter stempelen bestaat ook nog steeds en de stempels komen niet uit Taiwan maar van de Noord Nederlandse Stempel- & Leermiddelenfabriek BV uit Groningen. Goed voor de letterkennis en de fijne motoriek maar vreemd genoeg heeft het alfabet hier 27 letters. Naast de a is er ook een a en navraag leert dat de gekozen leeswijze bepaalt welk a gebruikt wordt. De schrik slaat ons om het hart als we zien wat de Groningse firma met de sjoelbak heeft gedaan. Die heeft geen vier vakjes meer maar vijf en heet nu Euro Shuffle! Een andere manier van aanbieden, noemt de ervaren verkoopster dit nieuwe rekenhulpmiddel. Ze staat al jaren op de beurs en volgens haar moet een dagje beurs ook een schoolreisje zijn. ‘Met het team op stap en als de directeur het goed aanpakt geeft hij al zijn mensen geld mee om wat voor de school te kopen. En na afloop lekker uit eten.’ Het lumpsump-idee op microniveau in praktijk gebracht.
 
Slimme standhouders maken handig gebruik van krappere schoolkassen. Zo zorgen lagere schoonmaakkosten en slecht richtende jongetjes noodgedwongen voor innovatie op het toilet: plasstickers. Mikpunten die in de wc-pot worden geplakt en waar vrolijke plaatjes uitkomen als ze geraakt worden. Daarnaast combineren fabrikanten van speeltoestellenfabrikanten de lage schoolbudgetten met een beroep op het plichtsgevoel van de onderwijzers en maken op die manier van een probleem een uitdaging. Dus wordt in de folders het in eigen beheer plaatsen van klimtoestellen team building genoemd. Kostenverlagend, maar het zijn wel extra uren voor de docenten.
 
En gezien de prominente aanwezigheid van organisaties op het gebied van de gezondheidszorg lijkt het onderwijs niet zo’n gezonde omgeving. Gelukkig valt dat mee, aldus een dame van de Hartstichting die het cholesterolgehalte van bezoekers meet. ‘Gemiddeld laag. Pas stonden we in een supermarkt te prikken en daar was het beduidend hoger.’
 
Gezondheid
 
Met de gezondheid van het docentenkorps zit het dus goed, maar de samenstelling baart wel zorgen. ‘De vrouwen staan voor de klas en de mannen zijn directeur,’ zegt Astrid van de Kerkhof, hoofd communicatie van de Algemene Vereniging Schoolleiders. ‘75% van de schoolleiders is een man van boven de 45 jaar.’ Zij voert het gebrek aan vrouwen in de leiding terug op de biologische verschillen tussen mannen en vrouwen. ‘Mannen denken piramide, prestatiegericht en vrouwen bewegen zich liever in peer groups. Maar dat is mijn persoonlijke mening. Daarnaast spelen sociaal-maatschappelijke factoren mee, zoals schooltijden, veel deeltijdbanen en het beroepsimago dat vrouwen meer trekt dan mannen. De AVS streeft naar een evenwichtige samenstelling van teams, dus ook in de schoolleiding.’
 
Over het gebrek aan status maakt de werkvloer zich niet druk, wel over de kwaliteit, blijkt in de kraam van de Stichting Beroepskwaliteit Leraren (SBL). Zij formuleert in samenwerking met de beroepsgroep bekwaamheidseisen voor leraren. Daar schort dus blijkbaar wat aan. Toch is dat niet het geval, vertelt SBL-woordvoerder Natalie van der Veen. ‘Deze eisen zijn een uitvloeisel van de wet op de beroepen in het onderwijs, de BIO. Als gevolg daarvan komen er bekwaamheidseisen voor het personeel. Die eisen kunnen het personeelsbeleid van de school ondersteunen want scholen moeten niet alleen bekwame mensen aannemen maar er ook voor zorgen dat ze bekwaam blijven.’ Inmiddels is er een landelijk netwerk, een kantoor en worden leraren gestimuleerd om hun vaardigheden op te slaan in een portfolio. Van der Veen: ‘Daarin kunnen artikelen en foto’s zitten, maar ook videofragmenten. Door de eigen bekwaamheid als leraar te onderzoeken werkt deze aan zijn professionele ontwikkeling.’
 
Rapport
 
Dat een dergelijk visitekaartje in de toekomst bij functioneringsgesprekken of sollicitaties ook een rol gaat spelen laat zich raden.
Voor leerlingen is het rapport het visitekaartje en ook dat bevat vernieuwingen. Harde cijfers zijn helemaal uit de tijd, smiley’s zijn de nieuwste trend. Lachende gezichtjes betekenen voldoende, een zuur gezicht is een onvoldoende.
Vanwege hun late inschrijving staan de lerarenvakverenigingen in een uithoek van de beurs. Onder hen de vorig jaar gepensioneerde Henk van Spanje, die de economieleraren vertegenwoordigt. Hij heeft de veranderingen in het onderwijs van dichtbij meegemaakt en is niet gelukkig met een aantal recente ontwikkelingen. Als we hem vragen naar het nut van de Wet Bio schiet hij in de lach. Van Spanje: ‘Eén of andere beleidsmedewerker heeft weer iets nieuws verzonnen. Een portfolio, wat een onzin! Leraren zijn allemaal gekwalificeerd en halen er regelmatig certificaten bij. Een goede directeur houdt allang gesprekken met zijn personeel over zijn functioneren, daar is geen wet voor nodig. Belachelijk dat hier wel geld voor is terwijl scholen moeten werken met verouderd materiaal in smerige lokalen. Daar moet het geld naar toe.’
 
Voor het veiligheidsprobleem heeft de economieleraar ook een oplossing. ‘Maak de scholen weer kleiner, zeshonderd leerlingen is het maximum. Als het er meer zijn ken je elkaar niet meer en wordt het te anoniem. Kluisjes en pasjes, zijn ze gek geworden?!’ Van Spanje ziet een nieuw probleem opdoemen. ‘Het docentenkorps is sterk vergrijsd en binnen afzienbare tijd vertrekt er in één keer een heel grote groep docenten. Dat gaat ongetwijfeld tekorten opleveren.’
 
Optimisme
 
Een dagje beurs stemt optimistisch maar volgens het ledenblad van de Onderwijsbond CNV is dat bedrieglijke schijn. Onder de kop ‘NOT steekt af tegen rauwe werkelijkheid’ publiceerde de bond een lange reeks klachten van leden over budgetten, schoonmaak en veiligheid. Vast allemaal waar, maar hier in de Utrechtse Jaarbeurs maakt het onderwijs een vitale indruk.
Vertrekkende bezoekers krijgen een campagneposter mee met de tekst Nederland niet kapot te krijgen. Dat geldt zeker voor het onderwijs.
 

Thema-avond 'Voor de klas'
 
Iedereen die ooit op school heeft gezeten weet dat drie uur achter elkaar naar leraren luisteren een zo goed als onmogelijke opgave is. Wat dat betreft vragen de makers van Voor de klas, een drie uur durend programma over onderwijs, veel van de kijker. Want tijdens dit programma komen alleen maar leraren aan het woord. Maar wat blijkt, als leraren over hun vak vertellen in plaats van les geven zijn drie uur zo om. In Voor de klas komen persoonlijke idealen, frustraties, ambities en falen aan bod en ook vertellen leraren over trucs om de orde te bewaren, de aandacht vast te houden, contacten met leerlingen en de bijna onvermijdelijke burn-out. Verder is er aandacht voor de vraag of leraren er alleen zijn om kennis over te dragen of dat ze ook een opvoedkundige taak hebben. De thema-avond heeft een eenvoudige vorm en dat is geen toeval volgens eindredacteur Jan van Friesland. ‘Ik wilde niet het zoveelste portret van een school maken. Door diep en uitputtend te graven in de breinen van onderwijzers en leraren ontstaat een scherp beeld van het onderwijs. Juist door de vorm minimaal te houden komt de inhoud maximaal tot haar recht. Opvallend is dat ondanks alle regelgeving en didactiek onderwijzers het in principe voor een groot deel zelf allemaal moeten uitzoeken. Meningen in onderwijsland lopen dan ook sterk uiteen.’
 
Voor de klas, Zondag, nederland 3, 21.00-0.00 uur
 

Etre and Avoir
 
Slechts dertien leerlingen telt de school met één klas in de Franse Auvergne waar regisseur Nicolas Philibert de documentaire Etre et avoir (2002) draaide. Die krijgen allemaal les van dezelfde onderwijzer die tevens de directeur en gymleraar is. Het kan op het Franse platteland, waar de tijd lijkt stil te staan en het aantal probleemkinderen valt te overzien. De regisseur schildert een sprookjesachtige beeld van opgroeiende kinderen en hun gedreven onderwijzer. Etre et avoir draaide ook in Nederland met veel succes, zoals in het Amsterdamse Rialto waar de film half februari de 100ste week inging. Een feestje laat nog even op zich wachten, weet programmeur Flora Vallenduuk. ‘Het is de beste film die we ooit heeft gehad. De 10.000ste bezoeker heeft nog bloemen gekregen en inmiddels hebben meer dan 25.000 mensen hem hier gezien. En dat voor een documentaire! De 100ste week kwam voor ons als een wake-up call; dus hebben we besloten om na twee jaar – 104 weken – een afscheidsvoorstelling te houden. Een omgekeerde première met hapjes en drankjes die we ook gaan aankondigen. Want dan wil ik een volle zaal.’
De film wordt voorafgaand aan de thema-avond door de VPRO vertoond.
 
être et avoir, Zondag nederland 3 19.15-21.00 uur