OP DE BANK:
 
De Italiaanse: Mr Gould, weet u wel dat u, wanneer u iets vertelt uw gesprekspartner nooit in de ogen kijkt?
Glenn: Ik spreek mensen liever via de telefoon dan in levenden lijve. De aanwezigheid van mensen leidt me af.
I: Het gerucht gaat dat u buitensporig veel medicijnen gebruikt. Is dat waar?
Glenn: Ik slik wel pillen tegen slapeloosheid, een van mijn vele neurosen. En pillen voor m'n bloeddruk, tegen verkoudheid, vitaminepillen en dergelijke. Er is wel gezegd dat ik reis met 'n koffer vol pillen. Maar dat is overdreven. Ze passen net in 'n attachékoffertje.
I: Bent u verloofd? Hebt u een vriendin?
Glenn: Ik ben niet verloofd.
I: Hebt u altijd 'n goede relatie met uw impresario gehad?
Glenn: We hebben nooit onenigheid met elkaar. Behalve over geld, piano's programmering, concertdata, mijn wijze van kleden en mijn omgang met de pers.
--------------------------------------
In de studio:
 
Fotograaf: Zullen we 'n paar foto's maken?
Glenn: Moet dat echt?
F: Ja.
Manager: John, fijn dat je vandaag kon komen. Zullen we Glenn een sjaal en wanten laten aantrekken?
Glenn: Ben je gek geworden? Geen sprake van. Ik heb m'n buik vol van dat soort foto's.
M: Het is goed genoeg voor Engeland en AP.
Glenn: De Britse pers is... Nou ja, je weet hoe die is.
----------------------------------------
Brief:
Beste Shorebird,
Goed gespeeld in Pasadena, ondanks de op één na slechtste piano van 't jaar. De slechtste is die van mezelf. Beethovens opus 109 ging erg goed en werd daarom unaniem afgekraakt door de pers. De< Examiner> noemde hem technisch volmaakt, maar hysterisch sentimenteel en zonder allure. Een ander schreef over 'een bende van op zich staande episodes.' Als ik juichende recensies wil, ga ik wel slecht spelen.
--------------------------------
Binnen 15 maten introduceert Beethoven dit koraalachtige thema. Hier moduleert hij. Hij vestigt de nieuwe toonsoort, de dominant en bevestigt die nog 's.
---------------------------------
Bruno Monsaingeon:
Volgens mij hebben de mensen hem niet begrepen. Zo'n boodschap kun je niet in één keer bevatten. Hij had iets heel aantrekkelijks voor 't publiek: Z'n fantastische pianospel. Maar aan de andere kant: De manier waarop de critici over z'n platen schreven was abominabel. Ze verklaarden 'm voor gek. Deze man werd niet geaccepteerd door de muzikale professie. En ik weet wel hoe dat komt. Hij was 'n bedreiging voor ze.
 
Radioman: In welk opzicht?
B: Als zijn voorspelling voor de volle 100% was uitgekomen was 't beroep van musicus waarschijnlijk verdwenen.
--------------------------------
Glenn:
Ik heb nooit echt concerten willen geven. Ik beschouwde ze als iets wat je moet doorstaan. Als iets wat je moet doen als je je reputatie probeert te vestigen. Iets waarvan je later wellicht profijt hebt. Het leek mij, ook toen al, geen bijzonder zinvolle bezigheid. Ik genoot wel van 't gevoel van macht toen ik een jaar of 14, 15, 16 was. Dat was wel lollig. Spelen voor een echt, uitzinnig publiek en alles geven wat je in je had en waarvoor je vele maanden had gestudeerd. Maar dat slijt snel. Dat is 'n dun vernislaagje. Als je dat om de paar avonden doet, in verre steden en verre landen raakt de betovering er snel van af. Recitals zijn nep. Je verkent geen nieuw repertoire. Je speelt dezelfde afgekloven stukken die je al eerder hebt vertolkt voor je platen- en concertpubliek. Het is valsspelen. Je probeert je zo min mogelijk in te spannen en steeds op dezelfde manier te spelen. Er sluipt 'n enorme fantasieloosheid in. Je hoeft niet langer 'n beroep te doen op je verbeelding. En je wordt heel snel oud. Een vreselijk leven.
-----------------------------------
Glenn:
Op paaszondag 1964 speelde ik in Chicago m'n laatste concert. Daar had ik tien jaar naar uitgekeken. Om dat te vieren,
besloot ik drie dagen te gaan studeren en stukken te kiezen met 'n bijzondere betekenis voor mij. Op 't programma stonden <Die Kunst der Fuge> van Bach opus 110 van Beethoven en de Derde Sonate van Ernst Krenek.
 
---------------------------------------
Goed. Nu even naar die andere. Of de problemen met 't stereobeeld op te lossen. Er is iets te veel midden. Deze zouden we breder stellen, hè?

Momentje. Dat is ongeveer 90. Zullen we dat proberen, Glenn?
 
- Hetzelfde? Momentje, Glenn. Ik verplaats 'm. Probeer 's.
 
Zijn jullie klaar?
 
- Ja, helemaal.
 
Is dat schoon genoeg?
 
- Dat kunnen we wel aan.
 
Als jullie 't willen proberen, dan ben ik zover. Een opname is anders dan 'n concert. Het is geen souvenir van 'n gewijde, openbare gebeurtenis. Het is een kunstvorm die zijn eigen wetten kent. Ik ben zover, Jim.

- Take 2.

Wat was dat saai. Nog 'n keer.
 
---------------------------------------------
De opnamestudio is 'n heel beschermde omgeving. Letterlijk een plaats waar de tijd in z'n staart bijt. Waar je, als in 'n klooster, kunt ontkomen aan de jacht op 't vluchtige aan de dagelijkse opeenvolging van gebeurtenissen. Hetzelfde. Hier kan in 't eindproduct de eerste take worden voorafgegaan door de zestiende terwijl de tussenliggende stukjes op andere tijdstippen zijn opgenomen. Een omgeving waar de magnetische dwang van de tijd wordt opgeheven of op z'n minst verbogen. Het is in zekere zin 'n vacuüm. Een plaats waar je echt kunt ervaren dat die inperkende natuurkracht de lineair voortschrijdende tijd tot op zeer grote hoogte is omzeild. Ik zou wel 's willen ervaren hoe 't is om gevangen te zitten. Uiteraard op voorwaarde dat ik geheel onschuldig zou zijn. Als niet-concertganger en geheelonthouder, als conflictmijdende puritein heb ik die westerse fixatie op de vrijheid nooit goed begrepen. Vrijheid van reizen draait meestal alleen om mobiliteit en vrijheid van meningsuiting om sociaal aanvaardbare verbale agressie. Opsluiting is 'n ideale manier om de mobiliteit van je geest te meten. Uiteraard zou ik eisen stellen aan mijn bewakers. Eisen die een waarlijk vrije geest niet zou hoeven stellen. De muren van m'n cel zouden slagschip-grijs geschilderd moeten zijn. En er zouden afspraken moeten komen over de airconditioning. Vanwege m'n kwetsbare luchtwegen moeten de luchtkanalen... Het is vast deel van m'n fantasie over geheimzinnig doen à la Howard Hughes. Ik leef vrij teruggetrokken. Ik ben alleen, of quasi-alleen. De opnamestudio biedt me de ambiance die ik nodig heb om tot iets te komen. Ik kan de studio, met zijn baarmoederachtige bescherming, niet los zien van mijn privé-leven. Ik blijf doorgaans de hele nacht op. Ik ga pas rond 5 à 6 uur naar bed. Toen ik nog concerten gaf, ging ik ofwel vroeg naar bed als ik de dag erop moest optreden of laat, als ik de vorige dag had opgetreden. Maar later ben ik geleidelijk een nachtmens geworden. Ik heb 'n studio in Toronto, waar ik vaak tot 't ochtendgloren zit te monteren. Een enkele keer ga ik 's avonds laat thuis studeren. Dat neem ik doorgaans op.
 
Ik herinner me iets moois uit m'n jeugd: Ik studeerde op 'n fuga van Mozart in C groot toen de huishoudster de stofzuiger aanzette. Voornamelijk om mij te ergeren. Maar ik vond 't wel prettig. Toen ie uit was, zette ik 'm weer aan en studeerde verder met de stofzuiger in de achtergrond. Heel wonderlijk. Net alsof na 't zwemmen je oren vol water zitten en je je hoofd heen en weer schudt terwijl je zingt.
 
Je kunt geobsedeerd raken door 'n voelbare weerstand de gedachte dat 'n bepaalde octavenpassage moeilijk speelbaar is. Daar doe je weinig aan. Dat blijft altijd 'n nachtmerrie voor je. Maar als je dat gewoon niet merkt of niet kan merken, omdat je door zoveel dingen omringd bent dat 't slechts één van de vele dingen is die je afleidt kan 't nooit je gedroomde vertolking verstoren. Daarom geloof ik dat het hele idee dat je bepaalde uitdagingen moet aangaan, een vergissing is. Het idee dat je muziek moet benaderen via de concertsituatie omdat dat de beproefde manier is om muziek te maken is 'n misvatting. Dat wil ik nog 'n keer doen.
 
Hij studeerde niet op de gebruikelijke manier. Hij kwam naar de studio zonder het stuk van tevoren te hebben doorgespeeld. Hij wou z'n voorstelling ervan niet bezoedelen met 't verwrongen beeld dat tastbaar geluid bij hem zou oproepen. Voor Glenn was musiceren een geestelijk proces,< cosa mentale.>
 
Prima, Glenn. Momentje, graag.
 
Dit is Variatie 16, take 6. Ik dank God dat ik in 'n studio kan zitten, geconcentreerd en met plezier en dingen zo nodig kan overdoen.Daar bovenop kan ik inzicht in 't werk verkrijgen waardoor de geheimen van de compositie zich openbaren. Het is herhaaldelijk gebeurd bij opnamesessies dat ik op maandagochtend om 10 uur naar de studio kwam en niet in tweestrijd, maar in zestienstrijd verkeerde over hoe ik 't zou aanpakken. Het gevoel dat je kunt kiezen, is 'n enorme luxe. Die luxe kun je je op 't podium niet permitteren. Dan moet je weten wat je gaat doen. Uiteindelijk heb ik om 1 uur 's middags na drie uur werken, nog geen definitief besluit genomen maar wel een mogelijkheid gekozen waaraan ik prioriteit toeken en waarop ik m'n interpretatie baseer. Je bent geshockeerd.
 
- Hoe zou dat in Hollywood klinken?
 
Dat gaat zo. Plus strijkers, uiteraard.
 
Wat is daar mis mee?
 
- Op zich niets. Alleen is alle fut eruit. Ik speelde 't irritant langzaam om iedereen op de kast te jagen. Ik wil 'n reactie uitlokken. En als dat gelukt is, met deze interpretatie vol apostroffen dan krijgt elke variatie iets meer ruimte. Dat was de eerste variatie. Dan doe ik er 'n schepje op: En uiteindelijk doe ik iets heel tegendraads. Ik neem 'n variatie waarvoor Mozart het tempo <adagio> aangeeft en maak daar 'n <allegretto> van. Dat klinkt dan zo: Of hoe de noten ook zijn. Zo komt 't hele deel op gang. Een heel eigenaardige aanpak.
 
- Heel willekeurig. Maar 't werkt wel. Dit stuk is voor veel mensen afgezaagd genoeg dat ze 'ha' roepen. Maar misschien roepen ze wel 'ha'. Dus dat is je doel. Zorgen dat ze de oren spitsen voor 'n bijzonder evenement. In één woord samengevat, ja. Dat is volgens mij de rol van de musicus. Het enige wat artiesten nog kunnen, in deze tijd van prima opnametechnieken platenartiesten en opnametechnici. Het standaardrepertoire is nu wel vastgelegd voor 't nageslacht. En nu moeten we daar een weg omheen zoeken een bestaansreden ontdekken die anders is, maar nog steeds klopt. Als 't nergens op slaat, moet je 't gewoon weggooien.
Ik kan zelfs zeggen: Als ik twee dagen na de opnamesessieniet had gedacht: Dat is leuk, dat slaat ergens op. Dat zegt iets over de opbouw van 't stuk. Dan had ik 't weggegooid en op z'n Hollywoods overgedaan. Er is niets tegen de orthodoxe benadering maar bij plaatopnamen is 't belangrijk dat je 'n nieuwe visie hebt. Je herschept 't stuk in feite. Je voert niet uit, maar componeert. Dat is de sleutel. Ik heb drie jaar aan dit stuk geschreven en ben er heel trots op. Ik had één idee in m'n hoofd zitten, dat tot op zekere hoogte gelukt is. Dat was om 'n stuk te schrijven waarin één embryonaal motief, dat bestaat uit deze vier noten de hoofdthema's en -motieven van 't hele stuk zou bepalen.
 
Bruno:
Aanvankelijk dacht ik dat 't een experimenteel stuk zou zijn. Maar toen ontdekte ik van alles dat typisch is voor Glenn op z'n meest intens. Het is heel lyrisch. Je kunt Glenn moeilijk een romanticus noemen hoewel hij 'n zeer romantische kant heeft. Ik gebruik liever het woord 'lyrisch'. Zijn lyriek is zo ongelooflijk intens. Dat zie je ook terug in de structuur van 't kwartet dat een moeilijk werk is. Een gigantische constructie die rond vier noten is opgebouwd.
 
DeEngelse dame:
Het strijkkwartet heeft z'n sporen op me nagelaten. Toen ik naar Toronto ging om 'n bezoek te brengen aan Southwood Drive waar Glenn Gould heeft gewoond ontdekte ik stomtoevallig dat daar een tatoeagewinkel om de hoek was. Toen kreeg ik 'n ingeving. Ik dacht: Dat is zo'n sterk motief, met die vier noten. Het stond in 'n biografie van 'm. Ik ging langs bij Bob, een vriend van me die in 'n platenzaak werkt en liet hem 'n fotokopie van 't motief maken. Hij dacht waarschijnlijk dat 't voor 'n T-shirt was. Maar de volgende dag liep ik naar binnen en tilde m'n T-shirt op. En daar was... Hij was erg geshockeerd door die tatoeage. Maar heimelijk dacht ie... Het duiveltje in 'm vond 't wel mooi. Hij vond 't heel cool om zoiets te laten zetten. Er zijn al zoveel tatoeages van heavy-metalbands. Dit was 'n klassiek musicus. Het ging al mis met de muziek in de achttiende eeuw toen de componist, de uitvoerder en 't publiek uiteen gingen. Ik zou willen dat ze weer in 'n kosmisch verband met elkaar zouden komen. Een triosonate voor Glenn Gould.
 
---------------------------------
COMPUTERSPEL VAN FAN:
 
CM: Goedenavond, dames en heren. Ik heb vanavond 'n bijzondere gast in de studio: Duncan A. Guinness vanuit de CBC-studio in Hudson Bay, en Glenn Gould. U bent allebei na een onderbreking opnieuw muziek gaan componeren.
G: Dat geloof ik in zekere zin ook.
CM: Wat vindt u, Mr Guinness?
Ik zeg gewoon: vier, drie twee, een. in de viool, en dat wordt nagebootst met een in gis en B in de altsax of zo.
CM: Bedankt voor uw bijdrage. Wat is uw mening, Mr Guinness?
G: Weet u, het is niet zo smaakvol. Want die tweede C komt te laat. Hij komt te vroeg, zeggen sommigen. Maar volgens mij is ie te laat. Hoe zal ik 't zeggen? Het is iets waartoe alleen een meester, wat jij nog niet bent, in staat is. Dat is juist.
 
Computerman:
De eerste begin was volgens mij in 't begin van 2000 toen ik eindelijk de lang gekoesterde wens kon vervullen en de brutaliteit had om met Gould te gaan praten. Ik maakte 'n geluidscollage die alleen voor mezelf bedoeld was om met hem te kunnen spreken. De gedachte liet me maar niet los hoe 't zou zijn als je Glenn Gould in levenden lijve op 'n videomuur kon zien en interviewen, in 'n studio of zoiets. Hopelijk staat de luisteraar open voor 'n nieuwe muzikale ervaring.
----"Je moet hopen dat de luisteraar door al die informatie heen kijkt en nog steeds zijn fantasie weet te gebruiken. Vanavond willen we 'n teruggetrokken pianist overhalen om weer op te treden. Neem me niet kwalijk. Wacht even, Glenn. Slechte tekst in 't scenario."-----
Voor mij was dit 'n manier om direct contact te maken met iemand die mij veel gegeven had. Als ik Glenn Gould hoor is er voor mij überhaupt geen plaats voor bewondering. Dat boeit me niet zo erg. Ik ben meer geïnteresseerd in wat hij gemaakt heeft. Wat voor iemand was hij? Wat voor leven heeft hij geleid? En wat heeft dat met mij te maken?
 
--------------------------------------
DISCUSSIE BIJ MENGPANEEL:
 
M: Weet je heel zeker dat de luisteraar die je plaat gekocht heeft die beluistert met dezelfde toewijding en concentratie als in de concertzaal? Hij kan worden afgeleid door de telefoon, spek in de koekenpan en dergelijke. Terwijl de concertzaal iets dwingends heeft.
 
G: Bepaalde soorten muziek zijn groepservaringen. De <Mattheüs-Passion> van Bach was beslist als collectieve ervaring bedoeld. De hele kerkgemeente moest zich één voelen. Waar er twee of drie in Zijn naam bijeen zijn bestaat er volgens mij geen grotere geestelijke verbondenheid dan tussen de man die thuis bij z'n bescheiden geluidsinstallatie staat terwijl hij in contact staat met...
 
M: Dat kan zo zijn. Maar dat lijkt me 'n ideaalbeeld, Glenn.
 
G: Dat is helemaal niet onpraktisch. Je kunt zelfs zeggen dat de belangrijkste bijdrage van de technologie is dat die de luisteraar in staat stelt om 'n meer actieve rol te spelen terwijl in vroegere tijden de vertolker zijn wil aan hem oplegde. Hij heeft nu meer keuzemogelijkheden.
 
M: Mee eens. Maar de concertzaal blijft belangrijk. De ervaring die je daar beleeft is iets wezenlijks. Dat moet altijd blijven bestaan, als de maatstaf waaraan je al 't andere afmeet.
 
G: Ga toch weg. Nonsens. Het was de maatstaf totdat er iets beters verscheen. Dit is nu de nieuwe maatstaf.
 
M: Ik bedoel: Als er nooit meer niemand een berg beklimt en iedereen zich tevreden moet stellen met films daarover waar blijven we dan?
 
G: Zonder bergbeklimmers. Dat lijkt me een goede zaak: minder ongelukken. Dat mag je niet zeggen. Maar al die akelige verkeersongelukken, daar heb je geen moeite mee? Als ik die kon voorkomen, deed ik dat ook. Ik heb een hekel aan publiek. Niet als losse individuen, maar als massa. Ik zie 't publiek als een kwaad, om nogmaals 'n moreel oordeel te vellen. Ik verhaspel 't. Een lager tempo dan maar? De toeschouwer in de arena, die concerten als 'n sportevenement ziet bevindt zich veilig op afstand. Maar hij schept genoegen in de gang van zaken. In mijn ogen is dat harteloos, genadeloos en zinloos. Onbeschaafde Latino's gaan om dezelfde reden naar stierengevechten. Dat staat volkomen los van wat er echt gebeurt: Een poging van de musicus om één te worden met de muziek. Een uitvoering is geen wedstrijd, maar een liefdesrelatie. Soms gebeurt er iets heel moois tijdens 'n concert. Dan zou ik willen dat er 20.000 mensen in de zaal zaten. Maar dat gebeurt maar zeer zelden. Ik hou van opnemen, want als er dan iets moois gebeurt krijgt dat iets blijvends. En gebeurt 't niet, dan heb je nog 'n kans om je ideaal te bereiken.
 
---------------------------------------
Bruno:
Hij gedraagt zich in alles als een componist. Of hij transformeert zich tot componist. Maar als hij muziek van Chopin speelde, dan werd hij nooit Chopin. Chopin werd Gould. Bij Bach verdween Gould helemaal. Dan bleef alleen Bach over. Op een vergelijkbare manier word ik Gould en worden andere luisteraars Gould. Als we naar hem luisteren, verliezen we onze individualiteit voor 'n deel. We worden deel van een totaliteit van ervaring. Toen ik met Glenn samenwerkte vereenzelvigde ik me heel erg met hem. Ik wás Glenn. Op een of andere manier. Er was iets... Er was geen verdeeldheid in onze benaderingen. Het leek wel alsof... Ik herinner me 'n opvallende gebeurtenis. In verband met <Die Kunst der Fuge.> We hadden besloten om de laatste fuga die Bach schreef, in de film te gebruiken. Dat vond hij een prachtstuk. De mooiste muziek die er bestond. Het stelt 'm in staat om tonaal te componeren, zonder mooimakerij. Deze stukken bevatten eindeloos veel grijstinten. Dat bedoel ik als compliment.
Schweitzer heeft 't mooi gezegd: "Een verstilde, ernstige wereld verlaten en rigide, zonder kleur, zonder licht en beweging." Hij doelde daarbij op de eerste fuga. Maar de laatste ervaar ik zelf net zo.
 
Vraag:
De onvoltooide fuga?
 
Bruno:
Niet vanwege de emotionele associaties die eraan kleven en niet omdat we weten dat hij letterlijk halverwege 'n maat is gestorven maar omdat die laatste fuga iets vredigs heeft. Iets vrooms dat, zelfs voor Bach, overdonderend is. Het moduleert nooit, het komt nooit tot rust in één toonsoort. Het geeft 'n uitzonderlijk beeld van 'n uitdijend universum. Deze passage klinkt bijna als vroege Schönberg. In deze fuga ontwikkelt hij drie thema's, waaronder één op z'n eigen naam. Hij ondertekent 't werk waarvan hij weet dat 't zijn leven samenvat. Al spelende bereikte hij 't bijzondere punt waar Bach 't stuk signeert met B-A-C-H. Hij ging in 'n soort trance. Op 'n bepaald moment merkte hij op, omdat hij zelf componist is: Hij heeft 'n fout gemaakt Bij leven had hij die fout in de contrapunt verbeterd. Dat raakte me echt. En hij speelde verder. Hij was werkelijk Bach geworden.
 
Glenn:
Ik zou willen geloven dat er, met name de afgelopen jaren een herfst-achtige rust in m'n activiteiten is gekropen. Het zou fijn zijn als onze bezigheden 'n zekere graad van perfectie bereikten. Niet alleen in technisch, maar vooral in geestelijk opzicht. Maar ik heb m'n hele leven sterk 't gevoel gehad dat er een hiernamaals bestaat. Dat de ziel 'n gedaanteverandering doormaakt en dat je daarnaar dient te leven. Daarom vind ik alle hier-en-nu-filosofieën afstotelijk. Anderzijds heb ik geen objectieve beelden die m'n idee van 't hiernamaals steunen. Het is verleidelijk om 'n troostrijke theorie over 't eeuwige leven te formuleren om jezelf met de dood te verzoenen. Ik voel intuïtief dat 't klopt. Ik heb mezelf nooit hoeven overtuigen dat er leven na de dood is. Dat lijkt me waarschijnlijker dan 't tegenovergestelde: De vergetelheid.
 
-------------------------------------
DE GRAFSTEEN
Glenn Gould, 1932-1982.
 
De Italiaanse:
Eindelijk heb ik je gevonden. Ik ben bij je. Bedankt voor alles wat je me hebt gegeven, voor je prachtige muziek. De grootste vreugde in m'n leven is te luisteren naar jouw muziek.Naar jouw klanken. Bedankt voor alles.