VPRO gids
Angela van der Elst
 
BETREDEN OP EIGEN RISICO!
 
Waskracht!, een speeltuin met gevaarlijke toestellen
 
Elk land krijgt de televisie dat het verdient, volgens de wet van Waskracht! Waarna ‘Nederland verdient Waskracht!’ de weinig verrassende conclusie van de makers is. Ook dit programma wordt opgeheven als gevolg van de blokken waarin de VPRO vanaf het nieuwe televisieseizoen gaat uitzenden. In de laatste aflevering flitsen hoogtepunten voorbij, blikken betrokkenen terug en halen Bekende Nederlanders herinneringen op. Onder hen presentator van het eerste uur Fred Emmer: ‘Het is een provocatief, postpuberaal programma.’
 

 
‘Als Waskracht! een persoon was, zou je denken: die is niet helemaal goed, maar je kunt wel schik met hem hebben,’ schreef televisierecensent Han Lips zes jaar geleden in Het Parool. Waskracht! werd in 1995 aangekondigd als een tweewekelijks programma met nieuws, achtergronden en actualiteiten voor onvolwassenen. Fred Emmer en Britta Hosman presenteerden het, later gevolgd door cabaretiers Sanne Wallis de Vries en Thomas van Luyn. In Waskracht! kon en mocht in principe alles.
Daar kon Emmer na twee seizoenen niet meer tegen, dus stapte hij op. Naar eigen zeggen omdat zijn opvattingen over kwaliteit en televisiejournalistiek en die van de Waskracht!-collega’s fundamenteel onverenigbaar waren. In interviews verklaarde Emmer zich nader: hij kon zich niet vinden in de ontregelende effecten van de reportages en had schoon genoeg van het gebrek aan zelfkritiek en zelfreflectie bij de makers.
Anderen werden daar juist door aangetrokken.
 
Zoals de door zijn onderwerpkeuze en werkmethode omstreden cineast Cyrus Frisch. Hij werd door de camera van Waskracht! gevolgd terwijl hij naakt door Amsterdam liep, besmeurd met nepbloed. Op zoek naar medewerkers voor zijn film, die over bloed, agressie en werkelijk geweld zou moeten gaan, klampte hij voorbijgangers aan. Zijn zoektocht eindigde achter in een politieauto. ‘We zijn redelijk liberaal in Nederland, maar dit is nu ook weer niet nodig,’ meende de optredende agent.
Lang duurde de samenwerking niet. Mede-oprichter van Waskracht! Kees Brouwer: ‘Frisch is een ongeleid projectiel en wij volgden hem bij het verzamelen van scènes voor zijn film. Omdat het lastig was elke twee weken iets goeds te krijgen, zijn we er na een paar keer mee gestopt. In goed overleg overigens.’
 
Bejaardenontgroening:
 
In bejaardentehuis De Schans in Rotterdam zouden nieuwkomers ontgroend worden door oudere medebewoners. Er werden buttons gedragen (‘junior’ en ‘senior’), de junioren moesten opdrachten uitvoeren (op karpers vissen in de hal) en mochten maar sporadisch gebruik maken van de lift. Jan Mulder, één van de terugblikkende Bekende Nederlanders: ‘Ik dacht eerst dat het gespeeld was, ik kon niet geloven dat het echt was.’
Meer mensen werden op het verkeerde been gezet. Voor maakster Saskia Diesing, nu eindredacteur, kwam de massale verontwaardiging over de wantoestanden als een grote verrassing. ‘We zijn ons lam geschrokken, dachten dat iedereen bij het vissen de grap door zou hebben. Voor de zekerheid hadden we er nog aan toegevoegd dat de fracties van Oud-Links en Leefbaar Nederland, dat toen overigens nog niet bestond, er in de Tweede Kamer vragen over zouden gaan stellen. Maar dat hoorde niemand meer, zo boos waren kijkers geworden. We hebben toen maar een persbericht verstuurd waarin stond dat het allemaal was gespeeld.’
De reacties liepen namelijk uit de hand. Bewoners die de ontgroeners hadden gespeeld werden op straat uitgescholden, het aantal mensen op de wachtlijst liep terug naar nul, de onderdirecteur dreigde ontslagen te worden. Diesing: ‘Het ergste was dat we ook reacties kregen van mensen die blij waren dat er nu eindelijk aandacht was besteed aan wantoestanden in bejaardentehuizen. Er bleek veel verborgen leed te zijn.’
Ondanks de onverwachte zwaarte die het onderwerp kreeg, kijkt Diesing erop terug als een zeer geslaagde grap. De herhaling werd voor de zekerheid wel voorzien van een begeleidende tekst: ‘De getoonde gang van zaken is fictief en bedoeld als satire’.
 
De Surinaamse sekskruiden:
 
Kwamen er normaal misschien twee, drie telefoontjes na een uitzending van Waskracht!, in april 1999 werd de VPRO helemaal gek gebeld. Sunny Bergman maakte een aflevering over Surinaamse ‘Bigi Boesi-kruiden’, die, naast diverse reinigende neveneffecten, het seksleven van vrouwen zouden bevorderen. De gebruiksaanwijzing bleek uit de demonstratie voor de camera: kook de kruiden als thee en ga er (als vrouw) met ontbloot onderlijf een kwartiertje boven zitten stomen. Een vernauwde vagina is het gevolg en dus meer sekspret. Bergman dacht dat de behandeling vooral bedoeld was om mannen te behagen. ‘Zodat het voor hen lijkt alsof ze het met een maagd doen. Maar het maakt seks juist ook voor vrouwen lekkerder. Het gebruik van de kruiden bleek een Surinaams ritueel te zijn, waarbij vrouwen zich voor een speciale avond mooi van buiten en van binnen maakten.’
Proefkonijnen vinden was niet makkelijk. Bergman: ‘Mede daardoor werd het participerende journalistiek. In eerste instantie bij gebrek aan vrijwilligers; veel vrouwen die ik benaderde bedankte vriendelijk voor de eer uit angst aangezien te worden voor iemand met een wijde kut. Dat is kennelijk een taboe. Ik vond dat ik de kruiden dan zelf ook maar moest proberen. Het probleem was dat ik toen een minnaar had die niet altijd kwam opdagen, dus ik had een paar keer voor niks zitten stomen.’
Veel reacties op de uitzending bestonden uit de vraag of de ‘Bigi Boesi-kruiden’ wellicht bij de VPRO besteld konden worden. Bergman: ‘Ik heb die vrouwen doorverwezen naar de Surinaamse vriendin waarmee ik de aflevering had gemaakt. Maar ze zijn ook te koop in een paar Surinaamse winkeltjes in Amsterdam.’
 
Muntz:
 
Als ‘permanent bedrijfsrisico’ typeerde voormalig VPRO-hoofdredacteur televisie Hans Maarten van den Brink het duo Rob Muntz en cameraman Paul Jan van de Wint. Ze leverden diverse bijdragen aan Waskracht!, dat zich inmiddels omschreef als ‘een programma dat op onconventionele wijze de grenzen van televisie maken aftast. Een tv-laboratorium waarin filmmakers aan zowel innovatieve journalistiek als gedramatiseerde fantasie in een opmerkelijke nieuwe vormgeving gestalte geven.’
Zelf zeiden de heren de commerciëlen in hun ranzigheid te overtreffen. ‘Dat is ons antwoord aan hen.’ Muntz belde verkleed als Willibrord Frequin bij Frequin aan en irriteerde Emile Ratelband in hoge mate met een ‘Tjakka’-imitatie. Een vechtpartij was het gevolg. Ze bezochten een Amerikaanse televisiedominee, die Muntz, verkleed als collega-dominee, het woord gaf. Grijnzend stond de Amerikaan terzijde tijdens de voor hem onbegrijpelijke Nederlandse tekst: ‘Jezus is er ook voor u, en vooral voor hem. Want hij wordt heel rijk over uw rug.’
Van de Wint noemt de ultieme vrijheid die ze hadden. ‘Dat je wat je bedenkt ook direct kunt maken, is uniek. Dat kan bij geen enkel ander programma in de wereld.’ Maar ze overschreden een grens toen Muntz uitgedost als Hitler Oostenrijk bezocht en een aantal orthodoxe joden achtervolgde. Het regende opzeggingen, de VPRO bood zijn excuses aan voor het getoonde en het duo werd op non-actief gesteld. Advocaat Oscar Hammerstein, in de rol van terugblikkende Bekende Nederlander, zegt verkleed gaan als Hitler niet zo leuk te vinden. ‘Maar omdat niemand dat durft te doen, moet je er toch maar een beetje de lol van inzien.’
Of, zoals mede-oprichter Kees Brouwer het wezen van Waskracht! vanavond kernachtig verwoordt: ‘Het was een speeltuin. Maar met gevaarlijke toestellen.’

 

 
Maandag nederland 3 20.00 uur