De machtshonger van Poetin

Fleur Verbeek

Hoe groot is de honger van Poetin naar macht? Hoe kan het dat hij al ruim een decennium de touwtjes in handen houdt? En hoe doe je dat eigenlijk, macht vergaren? Joris Lammers, onderzoeker aan de universiteit van Keulen, legt het uit.

Fleur Verbeek,

2doc: Poetin, Rusland en het Westen - vierdelige serie
Deel 1: De leiding nemen. Donderdag 13 augustus om 23.50 uur op NPO 2
Deel 2: De dreiging van de democratie. Donderdag 20 augustus om 23.50 uur op NPO 2
Deel 3: Oorlog. Donderdag 27 augustus om 23.50 uur op NPO 2
Deel 4: Een nieuw begin. Donderdag 3 september om 23.50 uur op NPO 2
Na de uitzending 30 dagen hier te zien. 

Joris Lammers

Wat doet ons verlangen naar macht?

‘We hebben allemaal ideeën over wat we met het leven willen. Een politicus heeft dat ook, die wil bepaalde dingen bereiken voor zijn land. De enige manier waarop dat kan is door macht. In het dagelijks leven hebben we ook een beetje macht nodig. Op ons werk bijvoorbeeld, in de vorm van personeel dat je ondersteunt. Hiërarchie maakt dat mensen efficiënt samen kunnen werken aan een hoger doel. Mensen zouden niet zo effectief zijn als er geen machtsverschillen waren.’

Dus macht is ook noodzakelijk?

‘Het woord heeft een negatieve connotatie. Mensen zeggen al snel: ''Ik heb geen macht, joh.’’ Maar iedereen heeft macht. Je hebt bijvoorbeeld ook macht in je privéleven, in de zin dat als je iets aan je partner vraagt, je daar hopelijk niet over hoeft te onderhandelen. Hij of zij doet dat gewoon voor je.’

Hebben we allemaal een honger naar macht?

‘Niet iedereen. Uit mijn onderzoek blijkt dat een heleboel mensen best tevreden zijn zonder macht. Zij willen vooral in vrijheid hun eigen doelen kunnen nastreven. Maar ze hoeven niet zo nodig anderen aan te sturen.’

Waarom heeft de ene persoon een grotere machtshonger dan de ander?

‘We weten dat mensen met een narcistische persoonlijkheid de neiging hebben om andere mensen aan te sturen. Dat komt omdat narcisten moeite hebben een positief zelfbeeld te hebben op grond van hun eigen prestaties alleen. Ze willen zich altijd meten aan anderen en diegene als het ware ‘onder’ zich hebben. Dit is het type mensen dat een sterk verlangen heeft naar macht. Het is een in zekere zin onstilbare honger, want zodra ze iemand gedomineerd hebben is die persoon plotseling niet meer zo waardevol. Je hebt hem immers 'verslagen' en dus krijg je er geen goed gevoel meer van. Je moet dus op zoek naar een nieuw persoon om te domineren. Dictators, zoals Poetin, hebben vaak zo’n persoonlijkheid en dus een onstilbare behoefte aan macht.’

Poetin aan boord van een gevechtsschip

Wat doet macht met iemand?

‘In zekere zin kun je het vergelijken met alcohol. Iedereen die weleens een biertje gedronken heeft, weet dat je van alcohol ongeremder wordt. Je neemt meer risico. Dat kan handig zijn op een feestje als je met iemand wil dansen of diegene beter wil leren kennen. In die zin is het dus positief.' 

En negatief?

Wat onze bevindingen laten zien is dat macht je ware zelf ontbloot. Je gaat je gedragen naar je geheime verlangens. Je ontwikkelt een tunnelvisie waarbij je alleen nog kijkt naar je eigen doelen en vergeet dat de rest van de wereld een andere visie op de werkelijkheid heeft. Cruciaal is dus dat je als leider zo nu en dan geremd wordt, kritiek krijgt. Een baas of een manager heeft hiervoor de 360-graden feedback, waarbij ook zijn ondergeschikten hem beoordelen. En in de politiek hebben we verkiezingen, een timeout waarin politci zich er bewust van moeten zijn dat hun macht niet vanzelfsprekend is. Er zullen ongetwijfeld leiders zijn die een heel sterk zelf hebben en zelfs als ze heel veel macht hebben daar weerstand aan kunnen bieden en bij hun principes blijven. Maar mensen die teveel ongecontroleerde macht hebben, ontsporen, dat is de regel. Rusland is daarvan een goed voorbeeld. Het is een halve dictatuur.’

Dus Poetin is het schoolvoorbeeld van iemand die machtsdronken is?

‘Je ziet dat hij zijn positie niet afstaat, zelfs als de grondwet hier eigenlijk om vraagt. Er worden trucjes uitgehaald om de macht te behouden. Stel, je vraagt de gewone man op straat of hij vier jaar president of premier wil zijn van een belangrijk land. Veel mensen zullen zeggen: ''Nou liever niet of na vier jaar stop ik ermee.'' Dan heb je inmiddels zoveel verdiend dat je prima met pensioen kunt. In zekere zin klinkt het dus als een aantrekkelijke baan, het geeft een hoop vrijheid. Maar je hebt ook zware verplichtingen. Ik denk niet dat Poetin veel slaapt bijvoorbeeld. En was hij niet onlangs gescheiden? Een goed familieleven zit er dus ook niet echt in. Het is dus verbazingwekkend dat hij aan die post vast blijft houden. Hij blijft maar doorgaan.'

Waarom is het dan zo moeilijk te stoppen?

‘Het is verslavend, ja, ik denk dat je dat kan zeggen. Mensen zien hoeveel controle ze hebben, hoeveel effect ze hebben op de maatschappij. Je krijgt de illusie dat alles wat gebeurt in Rusland uiteindelijk jouw beslissing is. Dat moet een enorm goed gevoel geven.’

Hoeveel invloed heeft een mens op het vergaren van macht?

'Het is een combinatie van geluk en vaardigheden. Het ligt aan de situatie.'

Ondanks sancties vanuit het Westen is Poetins populariteit ongekend hoog. Negen van de tien Russen steunen hun leider, meldt de Guardian.

Als u de lezer advies zou moeten geven?

‘Als vrouw zou ik al een ander advies geven als man. We weten dat mannen die zich heel dominant en agressief gedragen daarmee wegkomen. Mensen zijn snel geneigd daarin mee te gaan. Bij vrouwen is er veel eerder weerstand. Dat komt door seksistische stereotypes die te maken hebben met de verwachting dat vrouwen warm en ondersteunend zijn. Als vrouw zit er dus een gevaar in als je je heel dominant opstelt. Dan word je al snel haar op de tanden verweten en dat kan heel snel je macht ondermijnen.’

Wie zijn de betere leiders? Mannen of vrouwen?

'Vrouwen beschikken over een hoop kenmerken waardoor ze effectievere leiders zijn. Zo zijn ze meer geneigd te investeren in de relatie met hun ondergeschikten en meer bereid hen te ondersteunen bij hun persoonlijke groei. Dat is een vorm van leiderschap die op de lange termijn een betere positie geeft. Kijk, je bent alleen maar machtig omdat anderen jou als machtig zien. Ze kunnen bang voor je zijn of je bewonderen en waarderen. Dat laatste is natuurlijk veel beter als je op de lange termijn je macht wil behouden.'

In één van de eerste scenes in de serie zien we hoe Poetin juist het tegenovergestelde doet. Hij blaft de oligarchen flink af en toont zijn spierballen. Waarom doet hij dat?

‘Ik kan me voorstellen dat de Russische politiek een ‘doggie dog’-achtige wereld is. Als je in zo’n context anderen niét afblaft, wordt dat al snel als zwakte ervaren. Dat betekent binnen no time je ondergang. Poetins type leiderschap is goed als het doel is zijn macht uit te bereiden en te behouden. Het is geen leiderschap dat leidt tot goede resultaten voor de maatschappij. Ik denk dat we het er allemaal wel over eens zijn dat Poetin niet noodzakelijkerwijs de wereld verbetert.’

Wie doet het wel goed?

‘Obama wordt vaak genoemd als een goed leider. Maar ook leiders die we bewonderen moeten we kritisch blijven volgen. Een kritische pers is daarbij heel belangrijk. Obama heeft immers ook zijn tekortkomingen.'

Maakt macht corrupt?

‘Doorgaans wel ja, dat hebben we in het lab kunnen vaststellen. Mensen met macht worden strenger voor anderen. Als je ze een moreel dilemma voorlegt, bijvoorbeeld: '‘Is het oké om door rood te rijden? Of als je creatief je belastingaangifte invult?'’ Dan zijn mensen met macht strenger voor anderen, ze vinden het minder oké als zij dat doen. Maar ze zijn flexibel als het op henzelf aankomt. Ze denken daar niet heel bewust over na, maar hebben het gevoel dat hen dat recht toebehoort.’

Ten slotte, hoe zit het met uw eigen machtshonger?

‘Ik denk dat ik niet zo’n sterke machtshonger heb. Kijk, als je invloed op politici uit wil oefenen moet je econoom worden. Daar wordt veel meer naar geluisterd vanuit de politiek. Wetenschappers die macht willen, proberen vaak zo snel mogelijk ondergeschikten te krijgen. Maar ik vind onderzoek doen veel te leuk om me door zulke dingen te laten afleiden. Dat suggereert al dat ik niet zo’n sterke machtshonger heb.’

Het Kremlin, Moskou