2Doc:

project Nim

'Zou het niet spannend zijn als je een aap gebarentaal kunt leren?', vraagt de Amerikaanse bioloog Herb Terrace zich af in 1973. Zijn vraag vormt de basis voor het ultieme onderzoek: project Nim.

Fleur Verbeek,

Terrace haalt babychimpansee Nim weg bij zijn moeder en brengt hem onder bij een jong Amerikaans gezin om hem te laten opvoeden als mens. Maar daar breekt hij na twee jaar het huis af en dus besluit de onderzoeker het dier te verhuizen naar een landgoed. Hier krijgt Nim iedere dag les in gebarentaal. 

Dat werkt en zijn taalvaardigheid gaat met sprongen vooruit. Maar het jonge, lieve en knuffelachtige is er inmiddels wel vanaf en Nim begint mensen om hem heen te bijten. Terrace laat het onderzoek doorgaan tot 1977, maar brengt de bijna volgroeide chimpansee dan terug naar het Institute for Primate Studies, waarvan hij de aap geleend heeft.

Vanaf dat moment gaat het bergafwaarts met Nim. Hij kan niet overweg met de andere chimpansees in het centrum - hij heeft tot zijn vijfde levensjaar immers nog nooit een soortgenoot in het echt gezien - en verpietert in zijn kooitje.

Het wordt alleen maar erger als het centrum de rekeningen niet meer kan betalen en Nim eindigt in een medisch onderzoekslab waar vaccinaties op hem getest worden. Op hulp hoeft hij niet meer te rekenen: de mensen die in zijn jeugd zo begaan met hem waren, kijken nu niet meer naar hem om.

Project Nim beschrijft het onderzoek naar een chimpansee, maar neemt eigenlijk vooral de mensen die eraan meewerkten onder de loep. De bedoelingen van de deelnemers zijn dan misschien goed, het grootste deel heeft geen idee waar hij mee bezig is of gebruikt Nim om anderen te manipuleren. Belangrijk voorbeeld hiervan is Terrace zelf, die het als hoogleraar aanlegt met een achttienjarige studente die hij een belangrijke rol geeft binnen het project. En zij is niet de enige.

Jan van Hooff, emeritus hoogleraar gedragsbiologie aan de Universiteit van Utrecht.

Vpro.nl belde Jan van Hooff, emeritus hoogleraar gedragsbiologie en vroeg:

Wat vond u van de film?

‘Het is een dramatisch verhaal. Niemand heeft zich gerealiseerd waar hij nu mee bezig was. De ideeën waren goed, maar de uitwerking is totaal mislukt.’

Hoe heeft het zo mis kunnen gaan?

‘Het onderzoek miskent de hele aard van het dier. Eerst zit Nim in een gezin met zeven kinderen, maar het is een chaos en niemand kan gebarentaal. Daarna wordt hij van hot naar her gezeuld en krijgt hij steeds andere studentes om zich heen die nog nooit met chimpansees hebben gewerkt. Zo kan hij zich niet hechten. En dan gaat hij puberen en wil hij zich laten gelden. Krijgt hij zijn zin niet, dan bijt hij.’

Een jonge chimp bij de familie van Hooff.

Wat hadden zijn begeleiders op dat moment moeten doen?

‘Hem meteen terugbijten. Eén van de leraren doet dat ook en dat is goed. Maar iedereen die iets van chimpansees weet, weet ook: daarna moet je je meteen weer met elkaar verzoenen. Zo doen ze het in de natuur ook. Dan leert zo’n beest dat hij de sociale relatie niet moet beschadigen.’

Wat hadden de onderzoekers nog meer anders moeten doen?

‘Hem laten opgroeien in een groep chimpansees. Er wordt totaal niet naar Nims sociale behoeftes gekeken. Pas na vier jaar komt hij voor het eerst in aanraking met soortgenoten als hij naar het Primate Research Instituut gaat. Hij heeft geen idee hoe hij contact moet maken, hij is als een kleuter die voor het eerst naar school gaat. Na vele omwegen komt hij uiteindelijk bij de Black Beauty Range terecht, maar daar zit hij ook weer in zijn eentje, dat is ook helemaal niks. En de verzorger met wie hij bevriend is geraakt, Bob Ingersoll, mag ook niet langskomen omdat Nim in een depressie raakt als hij aan het eind van de dag weer vertrekt. Terwijl Bob juist zijn beste vriend is! Het is allemaal met goede bedoelingen, maar het is natuurlijk helemaal verkeerd gegaan. Niemand begrijpt wat het beest echt nodig heeft.'

Dat blijkt als zijn eerste mensenmoeder hem komt bezoeken. Die maakt hij bijna dood.

‘Zij dacht: "Hij is vast blij mij te zien na al die jaren." Maar ze had hem verlaten. Nim reageert woest, als een kind dat in de steek is gelaten. Hij sleurt haar door de kooi en geeft haar flink op d’r sodemieter, maar maakt haar nadrukkelijk niét dood. Dat zegt dat hij toch wel van haar houdt.’

Kan het ook anders? Of zijn dit soort experimenten bij voorbaat niet diervriendelijk?

‘Oja, zeker. Het meest briljante voorbeeld is van Tetsuro Matsuzawa, die heeft een instituut in Kyoto. Daar hebben ze een grote groep chimpansees die vrijwillig naar experimenteerruimtes komen. Matsuzawa zit ook altijd tussen de chimpansees als hij experimenten doet. Dus dat is een goed voorbeeld van hoe de wetenschappelijke entourage aan de sociale behoeftes van de chimp is aangepast. Hij heeft ook nuttige ontdekkingen gedaan: zo heeft hij onder andere aangetoond dat chimpansees met getallen kunnen rekenen. En thuis groot brengen kan ook prima. Dat heb ik zelf ook gedaan.’

Een chimpansee thuis bij de familie van Hooff.

U heeft zelf chimpansees in huis gehad?

‘Jazeker. In een min of meer gedwongen experiment. In 1971 werd het Arnhemse chimpanseeconsortium geopend. In die beginperiode werd de kolonie samengesteld uit dieren die uit dierentuinen en circussen kwamen. Dat lukte, maar toen de eerste jongen werden geboren hadden de moeders geen idee hoe ze daarmee om moesten gaan. Dus die werden verstoten. Ik heb toen een aantal van die dieren bij mij thuis grootgebracht. Maar nooit langer dan een jaar. Dan gaan ze zich aan mensen hechten en gedrag overnemen. En je wil juist dat ze daarna een volwaardig chimanseeleven krijgen. Inmiddels weten de chimpansees in het consortium hoe ze met jongen om moeten gaan. Het zijn goede moeders.’

Ging dat wel goed naast uw eigen kinderen?

'Ja hoor, dat ging prima. Mijn zoontje groeide op met de chimpansee, hij was zeven. Af en toe kregen ze ruzie en sloegen ze elkaar. En als de chimpansee beet, beet mijn zoon terug. Of hij begon te huilen en ging naar mama toe en vond dat zij de aap op z’n sodemieter moest geven.'

Heeft uw bankstel het overleefd?

'Nee, maar dat hoort erbij.' 

Hebben we toch nog iets positiefs overgehouden aan ‘project Nim’?

‘Jazeker. Terrace is heel teleurgesteld als hij de resultaten gaat analyseren. Hij zegt: ‘'Het is mislukt, Nim gebruikt taal alleen om te bedelen. Om bananen of als hij de kat op schoot wil.'' Terrace had hoge verwachtingen en hoopte dat Nim ook grammatica kon leren en zinnen zou kunnen formuleren. Dat is mislukt, maar het onderzoek heeft laten zien dat chimpansees wel degelijk taalsymbolen kunnen leren. Kijk, chimps gebruiken taal niet om te vertellen of om ervaringen te delen. Ze kunnen voortreffelijk boodschappen formuleren, maar dat wordt altijd gebruikt om iets voor elkaar te krijgen. Terrace noemt dat bedelen. Ik zou zeggen: ‘Chimpansees gebruiken hun taalvermogen instrumenteel, om dingen gedaan te krijgen.’ Wij willen elkaar dingen te vertellen en belevingen met elkaar delen. Een chimp doet dat dus niet. Dat is een belangrijke ontdekking en het werk van Terrace heeft daar een grote bijdrage aan geleverd.’

Hoe erg lijken chimpansees nu op ons?

'Ze lijken in veel opzichten op ons, maar in andere ook weer helemaal niet. Wij zijn sociaal veel coöperatiever dan chimpansees. Wat dat betreft hebben we meer met honden gemeen. De hond stamt af van de wolf en dat is een sociaal dier met een hoge mate van sociale samenwerking. In de jongerenzorg, in de jacht.. Een hond is bereid om zich in een ondergeschikte liefdevolle relatie met een ander te hechten. Chimpansees doen dat niet, die gaan steeds de strijd met elkaar aan om hun plek in de rangorde te bepalen.'

Wat moet de kijker leren als hij de documentaire gaat kijken?

'Wetenschap is een avontuur waarbij je steeds weer nieuwe dingen begint. Soms werkt het, in dit geval niet, het beestje is van het kastje naar de muur gesleurd. Wél weten we nu dat chimpansees in ieder geval gedeeltelijk taal kunnen leren. En het project is één van de schakeltjes die ertoe heeft geleid dat we toch anders tegen apen aan zijn gaan kijken en hebben erkend dat het emotionele wezens zijn met een persoonlijkheid. Zo zijn in de Verenigde Staten al een paar processen zijn gevoerd om aan mensapen persoonsrechten toe te kennen. De opvatting ‘dierenproeven kunnen niet humaan zijn’ is een houding die we niet meer pikken. We zoeken steeds meer een compromis waarbij onderzoek gedaan wordt op een voor het dier zo prettig mogelijke manier. Dat is een positieve vrucht die we plukken van dit project.'

2Doc: Project Nim
woensdag 12 augustus, 23.25 uur, NPO 2