Een fatsoenlijk nazi

Maarten van Bracht

Om nazi-misdaden goed te praten beriep Heinrich Himmler zich doodleuk op 'Duitse deugden'.

Maarten van Bracht,

Hoewel de meeste nazikopstukken heus wel wisten dat ze gewetenloze misdadigers waren, dachten sommigen daar 'oprecht' anders over. Heinrich Himmler, de 'ss-Reichsführer' en medeorganisator van de 'Endlösung der Judenfrage', maakte het in dat opzicht wel heel bont. Hij dacht niet alleen in de voor de nationaalsocialistische leer gangbare biologische en sociaaldarwinistische categorieën (het Arische ras is superieur, andere rassen dienen onderworpen of moeten uitgeroeid en wat dies meer zij) – dat was gebruikelijk. Maar daarbij beriep hij zich ook geregeld op 'fatsoen', 'orde' en andere, verondersteld Duitse deugden om de nazipraktijken te rechtvaardigen.

Zo hield hij in 1943 in Posen (nu Poznan, Polen) een min of meer geheime rede waarin zijn selecte nazigehoor kreeg voorgehouden dat de uitvoering van de Holocaust nogal belastend kan zijn. De aanblik kunnen verdragen van bijvoorbeeld duizend lijken van Joden, aldus Himmler, 'en daarbij fatsoenlijk te zijn gebleven, dat heeft ons hard gemaakt'. Dit was dus fatsoen in de definitie van Himmler: kunnen moorden omdat het nu eenmaal moet, zonder daarbij blijk te geven van emoties.

Het is later zelfs een clichébeeld geworden: de geciviliseerde nazi die overdag ijskoud wreedheden begaat en 's avonds in huiselijke kring huilt bij klassieke muziek en poëzie. Schizofrenie omdat het anders niet vol te houden was, luidt de verklaring achteraf. 
Wat dacht een man als Himmler nou echt over zijn doen en laten? Hoe kon hij, een nationalistische kleinburger en mislukte kippenfokker die levenslang met maagkrampen kampte, uitgroeien tot baas van politie, veiligheidsdiensten en het concentratiekampsysteem? 


Op 6 mei 1945 troffen Amerikaanse soldaten in het Zuid-Duitse appartement van de Himmlers honderden brieven, documenten, dagboeken en foto's aan. Op basis van dit materiaal en historische opnamen probeert Vanessa Lapa in haar film The Decent One uit 2014 om Himmler, die in 1945 zelfmoord pleegde, in de ziel te kijken. Wat waren zijn ideeën, idealen, plannen en geheimen, hoe dachten zijn echtgenote Margarete, maîtresse Hedwig en dochter Gudrun over hem?

Achternicht Katrin Himmler, die eerder De gebroeders Himmler schreef en de documentaire Meine Familie, die Nazis und ich maakte, publiceerde vorig jaar samen met Michael Wildt de geannoteerde correspondentie vanaf 1927 tussen Himmler en zijn vrouw: Heinrich Himmler privé, aangevuld met dagboekfragmenten van Marga en Gudrun. 'Lieve mammie van me,' is steevast zijn aanhef, maar geen letter over de uitroeiing van Joden. Veel van wat het paar elkaar schrijft is rijkelijk banaal. 'Ondanks het vele werk ben ik gezond en slaap ik goed,' schreef Himmler aan het thuisfront. 'Nu een heleboel lieve groetjes en kusjes voor jou en ons rakkertje.'

Regie: Vanessa Lapa

2Doc: The Decent One
woensdag 29 april, 23.00 uur, NPO 2