2Doc:

the look of silence

The Look of Silence van Joshua Oppenheimer is het vervolg op The Act of Killing, waarbij deze keer niet de daders van de Indonesische genocide centraal staan, maar de slachtoffers.

Matthijs van Rumpt,

Tijdens Joshua Oppenheimers film over de daders van de Indonesische genocide (The Act of Killing) ontdekt de familie van een slachtoffer hoe hun zoon is vermoord en komt achter de identiteit van de mannen die dit op hun geweten hebben. De jongste broer is vastbesloten de ban van de stilte en de angst te doorbreken waaronder de overlevenden leven en confronteert de daders met de moord op zijn broer - iets onvoorstelbaars in een land waar zich onder de machthebbers nog steeds moordenaars bevinden.

The Look of Silence
Uitzending: woensdag 30 september, 23.00 uur op NPO 2

The Look of Silence is de tweede film na The Act of Killing van een tienjarig onderzoek naar de ‘regime of fear’ in Indonesië. Tijdens de opnames van The Act of Killing wist Oppenheimer dat er een vervolgfilm moest komen, waarbij niet de daders centraal stonden, maar de slachtoffers, zo vertelde hij tegen VPRO Cinema. Hij kwam erachter dat, hoewel de massamoorden van 1965 veelal werden verzwegen, er één man was die elke dag werd herinnerd. Ramli wist tijdens een marteling te vluchten naar zijn huis, waar hij even later werd opgehaald om te worden vermoord. Hij kreeg een graf op een plantage en elke dag als men het graf passeerde werd hij herinnerd. Zo werd hij symbool voor een enkele herinnering aan een weggestopt verleden.

Oppenheimer ontmoette al snel Ramli’s familie, waaronder Adi, zijn jongste broertje. Hij werd de hoofdpersoon van The Look of Silence. Zijn familie was te getraumatiseerd om hem van de gebeurtenissen te vertellen, waardoor Adi met veel onbeantwoorde vragen bleef zitten.

De slachtoffers die Oppenheimer benaderde voor The Act of Killing werden regelmatig bedreigd door het leger om niet mee te werken, maar Adi en andere overlevenden bleven Oppenheimer, zoals hij vertelt in een interview met Ioncinema, erop aandringen door te gaan: ‘Niet stoppen, blijf filmen en film de daders, want iedereen die dit ziet, zal de horror van de huidige situatie kunnen begrijpen.’

'Ik realiseerde me dat dit niet de uitzondering op de regel is. Dit is de regel.’

Joshua Oppenheimer

Daarnaast wilde Adi dit volgens de filmmaker ook voor zichzelf. Met het filmen van The Act of Killing keek Adi zo veel mogelijk opnames van Oppenheimer als hij kon. Hij keek, zo beschrijft de filmmaker, met ‘vermoeidheid, nieuwsgierigheid, op zoek naar antwoorden en met een pijnlijke empathie’. Die blik, die regelmatig in The Look of Silence te zien is, is waar de titel vooral naar refereert.

Een bepaald fragment uit 2004, waarbij twee paramilitaire leiders in detail en vol trots vertelde hoe ze duizenden onschuldige mensen en in het specifiek Ramli hadden vermoord bij de bekende plek 'Snake River', gaf Adi een pijnlijk antwoord op zijn vragen over het verleden. Ook voor Oppenheimer kwam deze opname aan: ‘Ik kreeg het gevoel dat ik door Duitsland rondliep 40 jaar na de holocaust om te zien dat de Nazi’s nog steeds aan de macht zijn. Na die filmdag wist ik dat zoveel jaren van mijn leven wilde wijden om deze situatie te behandelen. Ik realiseerde me dat dit niet de uitzondering van de regel is, dit is de regel.’
 

Wat The Look of Silence zo uniek maakt is het feit dat een slachtoffer de confrontatie zoekt met de daders, terwijl zij nog aan de macht zijn. Toen Oppenheimer terugkwam, zei Adi tegen hem: ‘Ik wil niet doorgaan zoals we eerder deden om de overlevenden te vragen wat ze hebben meegemaakt, ook al is dat nu veilig. Ik wil deze mensen ontmoeten om te zien of ze kunnen erkennen wat ze hebben gedaan en erkennen dat ze fout waren. Want als ze dat kunnen, kan ik de gebeurtenis scheiden van de persoon. Zo kan ik iemand vergeven en zo kan ik een uitweg vinden van de angst van mijn familie.’

Oppenheimer vond dat ongelofelijk en stemde in, maar was zich wel bewust van de grote gevaren hiervan. Bij elk interview met een belangrijke dader, vertelt Oppenheimer, regelde hij vluchtauto’s en vliegtickets voor Adi en zijn familie en de hele filmcrew, voor het geval dat de situatie levensbedreigend zou worden. Na voltooiing van de film is de familie inderdaad gevlucht, inclusief de stokoude ouders van Adi.

Door de combinatie van de confronterende dialogen, de ontroerende gezichtsuitdrukkingen van Adi en zijn familie en de ongelofelijke opnames van trotse moordenaars zoals we die kennen uit The Act of Killing en de sterk symbolische tweede laag, laat The Look of Silence de uitzichtloze situatie in Indonesië zien. Zoals Oppenheimer in 2014 tegen VPRO Cinema zegt: ‘De film laat zien dat niets opgelost zal worden, niets zal de doden weer tot leven wekken. Niets kan het onrecht ongedaan maken. Na deze massamoorden, wanneer de moordenaars winnen en de mensen bang houden, is er alleen nog een verpletterende stilte. We moeten stilstaan en luisteren naar die stilte en proberen te begrijpen wat die stilte ons wil vertellen.’

The Look of Silence is woensdag 30 september om 23.00 uur te zien op NPO2 en daarna 7 dagen op deze pagina.