2Doc:

Google en het wereldbrein

Een wereldbrein waarin alle kennis van de wereld voor iedereen beschikbaar is? Een voorspelling van sciencefictionschrijver H.G. Wells en de droom van Google.

Merijn Wierenga,

18 februari 00.05 op NPO2

De komst van ‘een wereldbrein’, waarmee alle kennis van de wereld voor iedereen beschikbaar zou zijn, H.G. Wells voorspelde het al in 1937. In de documentaire Google en het wereldbrein is te zien hoe Google in 2002 is begonnen met het inscannen van zoveel mogelijk boeken om zo ‘een hogere vorm van intelligentie’ te creëren. Dat blijkt tegen te vallen, aangezien het auteursrecht van miljoenen schrijvers en uitgeverijen hiermee wordt geschonden. Daarnaast zet de documentaire vraagtekens bij de machtspositie die Google verkrijgt zodra het masterplan voltooid is, en het bedrijf alle kennis in de wereld inzichtelijk heeft gemaakt. Google, de schrijvers, bibliotheekeigenaren en experts komen in deze documentaire aan het woord. Maar hoe is het sinds deze documentaire verder gegaan met Google Books? Lees het hieronder.

De openbare bibliotheek van Amsterdam: 28.000 vierkante meter met rijen kasten, tot de nok toe gevuld met boeken. Stel je de kennis voor die daar in gebundeld staat: ideeën, gedachtes, feiten en bevindingen, maar dan zwevend op het internet. Voor iedereen beschikbaar. De documentaire ‘Google en het wereldbrein’ (2013) vertelt het verhaal van een commercieel bedrijf dat 15 miljoen boeken inscant om ‘een hogere vorm van intelligentie’ te creëren. Hoe idealistisch dat idee ook is, zomaar gaat dat niet.

Het zou fantastisch zijn als alle kennis voor iedereen beschikbaar is, maar waar liggen de grenzen van het auteursrecht? Op internet wordt er net iets lichtzinniger omgegaan met de rechten van de makers en zijn de regels nog niet allemaal even duidelijk. Het delen van kennis uit boeken via internet is natuurlijk prachtig, maar wat zullen de gevolgen zijn als een commercieel bedrijf gaat profiteren van ons collectieve, culturele erfgoed? Jurist Janne Rijkers van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers stelt: ‘Het is wel gek, dat zie je goed in deze documentaire, dat er niet is nagedacht over waarom Google dit zo graag wil doen, gratis ook nog. Google heeft een eigen belang, en dat is deels commercie, deels macht, en deels verspreiden van kennis.’

Uitspraak in de Verenigde Staten

Toen deze documentaire net was gemaakt in 2013 leek het erop dat de schrijvers en uitgevers aan de winnende hand waren. Volgens de Amerikaanse rechter Danny Chin was de 350 pagina's tellende schikking tussen Google en de uitgevers niet eerlijk en adequaat. Na deze uitspraak werd het schikkingsvoorstel flink aangepast, en besloot de rechter dat Google Books van dusdanig publiek belang was, dat de aanklacht niet-ontvankelijk werd verklaard. Google Book Search was daarmee legaal, doordat het gebruik van de boeken onder ‘fair use’ viel, waardoor auteursrechtelijk beschermd materiaal toch gebruikt mag worden onder bepaalde voorwaarden. Deze uitspraak was alleen bindend in Amerika, ook al probeerde Google het ook in andere landen toe te passen. Rijkers: ‘In Europa kennen we geen fair use. Google wilde Europese landen door middel van een class action [bij een class action law suit brengt een grote groep mensen collectief een eis bij de rechter] binden aan een overeenkomst tussen Google, auteurs en uitgevers op basis van een uitspraak van een Amerikaanse rechter. Dat is niet gelukt, maar zorgde hier wel voor enige verwarring. Op een zeker moment kregen wij lijsten van boeken die werden of waren gedigitaliseerd, en waarvoor Google een bedrag wilde betalen aan de auteurs, of we dat konden regelen.’

Het is wel gek dat er niet is nagedacht over waarom Google dit zo graag gratis wil doen.

Janne Rijkers

Google en Europa

Ook al is de Amerikaanse uitspraak niet op Nederland van toepassing, zijn er toch van veel Nederlandse boeken ook fragmenten of ‘snippets’ online te vinden. ‘Dit is geregeld in de contracten en geldt alleen voor promotie. Je kunt niet het hele boek vinden, dat is heel moeilijk. Voor het snippet-principe is het wel nodig dat het gehele boek in handen van Google is, en dat is op zich wel opmerkelijk.’ Dat Google ook die snippets van Europese boeken laat zien is daarmee dus legaal. ‘Je kunt het ook vergelijken met een winkel, dan kijk je ook even in het boek. En als je dat digitaal wilt doen dan kom je hier op uit.’

Toch is het niet zo dat Google zijn pogingen om ook in Europa de regelgeving te versoepelen heeft gestaakt. ‘De nationale auteurswetten zijn voor Google lastig en ook lastig om te bewerken. Google lobbyt met name in EU-verband om de auteurswetten te flexibiliseren. Daaronder zou een fair use regeling ze goed uitkomen, want dan moet je in discussie over de vraag of er in een bepaald geval sprake is van fair use.’ Maar zover zal het waarschijnlijk niet komen. ‘De tegenlobby van met name uitgevers is ook groot en goed georganiseerd. Het auteursrecht is voor hun kapitaal, dus het zal niet gemakkelijk in handen van een andere grootkapitalist komen, vermoed ik.’ Er is nog steeds veel aan het veranderen op het gebied van de digitalisering van boeken. ‘Over e-books moeten bijvoorbeeld ook nog allemaal afspraken over worden gemaakt. Er is een heleboel wat nu wordt uitgevochten.’

'Snippets'

Daarnaast zijn veel uitgevers en schrijvers ook blij met de digitalisering van hun boek. ‘Veel uitgevers denken, als mijn boek wordt gedigitaliseerd is dat mooi meegenomen. Google gebruikt daarvan nu de snippets zodat de boeken doorzoekbaar zijn. Maar waarschijnlijk was het plan van Google wel groter, om de boeken nog meer openbaar te maken.’ En niet alleen de uitgevers en schrijvers zijn vaak blij met digitalisering. Veel bibliotheken in Europa geven Google toestemming om hun collectie online te zetten. In Nederland gaf de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag Google toestemming om 160.000 boeken te digitaliseren.

Inmiddels heeft Google Books in de Verenigde Staten een tussenweg gevonden. Boeken zonder auteursrechten zijn gratis online verkrijgbaar als pdf bestand. Daarnaast werkt Google gestaag verder aan ‘het bibliotheekproject’ waarbij het bedrijf in samenwerking met grote bibliotheken in de wereld hun universele online bibliotheek uitbreiden. Deze boeken zijn alleen zichtbaar wanneer het auteursrecht is komen te vervallen, en anders worden slechts een paar fragmenten of ‘snippets’ zichtbaar via een zoekopdracht.

De voorspellingen van H. G. Wells kan Google dus nog niet waarmaken. Er zijn wel veel partijen, van schrijvers tot uitgevers tot bibliotheken, die de voordelen inzien van de digitalisering van boeken door Google en hun medewerking en toestemming verlenen. Google’s droom om een wereldbrein te vormen is vooralsnog niet uitgekomen, maar het heeft wel de discussie over auteursrechten op het internet op gang gebracht.