zondag 10 januari, 23.40 uur, npo3

De Alchemisten

De tweede reeks van Teledoc Campus, een initiatief ter ontwikkeling van documentairetalent, trapt af met de prijswinnende film De Alchemisten van Jona Honer. ‘Ik ga liever keihard op mijn bek dan dat ik een niemendalletje maak.’

Angela van der Elst ,

In De Alchemisten zien we je leeftijdgenoten Joshua en Sebastiaan Ratha aan het werk in een grachtenpand in Amsterdam. Ze proberen geld te verdienen door te beleggen zonder emoties. Waarom wilde je speciaal hen portretteren?

Jona Honer (29): ‘Al langer wilde ik een film maken over de financiële wereld. Daar is zoveel commentaar op, banken zijn slecht, enzovoort, maar ondertussen zijn er allerlei jonge mensen die er heel graag onderdeel van willen worden. Het proces van een paar van hen hoopte ik te kunnen volgen. Maar het bleek niet te lukken om ergens binnen te komen en toen dacht ik aan een hedgefonds. Dat heeft vaak een kleine organisatie waardoor je direct met de baas aan tafel zit. Het Financieele Dagblad was net begonnen om een groepje jongens uit die branche te volgen voor een artikelenserie; de broers Joshua en Sebastiaan en twee collega’s. Ik las over hun gouden beleggingsidee, zag die jonge kopjes en wist: dit is een film.’

Dachten zij daar direct hetzelfde over?                                                 

‘Nou, toen ik hen voor het eerst sprak ging het niet zo goed met het bedrijf, dus er waren wel twijfels. Maar we vonden elkaar in een zelfde soort geestdrift, het je ergens totaal in storten en iedereen vertellen dat je plan gaat lukken. We konden heel direct communiceren en waren even doelgericht bezig, ieder op ons eigen terrein. Bovendien had Sebastiaan echt het geloof dat zijn benadering een succes zou worden. Hoe dieper je daarvoor moet gaan, hoe groter de overwinning; dat beeld van een heldenreis deed hem besluiten mee te werken.’

De leek op aandelengebied wordt niet echt wijzer van wat er zoal voorbijkomt.

‘Nee?’

Het gaat over automatische executies, burning rates, de markt outperformen, zonder tekst of uitleg.

‘Ik verwacht niet dat mensen precies weten wat die jongens uitspoken. Maar daar gaat het me ook niet om, ik wilde een film maken over de mens achter de economie, te veel informatie kan dan afleiden. Daarnaast vind ik het onnodig om volledig meegevoerd te worden door de hoofdpersonen en te willen wat zij willen. Ik kijk altijd liever naar mensen van enige afstand, als het ware door het verhaal heen. Dan zie je meer. Nee, dan zie je andere dingen.’

Ik zag vooral twee roofdieren met een permanent gefixeerde blik in een steriele, bijna abstracte omgeving. Het leek wel raadselachtige fictie.

‘Kijk, dat bedoel ik, dat vind ik interessanter dan de vraag of ze failliet gaan of niet.’

Heeft De Alchemisten daarom ook zo’n duidelijke vorm wat betreft kadrering en belichting? Opvallend, voor een documentaire. En iets wat de jury die je de prijs voor het beste regiedebuut tijdens het afgelopen Nederlands Film Festival toekende, prees.

‘Ik heb inderdaad een conceptuele benadering, voor mij is de vorm een belangrijk onderdeel van de inhoud, ook daarmee vertel je een verhaal. Stilering maakt iets niet minder echt. Zo heb ik het kantoor van de broers behoorlijk blauw uitgelicht, dat geeft een koel effect en past bij hun methodiek van het uitschakelen van emoties. Maar een spotje op de muur zorgt ervoor dat er wel een lichtpuntje in hun ogen te zien is.’

Vroeg je hen ook om dezelfde kleren aan te trekken?

‘Nee, ze hadden van zichzelf allebei een blauw pak en overhemd aan. Ik heb sowieso niks gevraagd, ik volgde hun agenda. We moesten alleen wat snoeren omleggen en bureaus verplaatsen om wat ze doen in beeld te kunnen brengen.

Ze kijken veel naar computerschermen.

‘In die computer zit de beurs, dus dat is een dramatisch ding. Daarom heb ik ervoor gekozen de camera zó neer te zetten dat je die jongens bijna in hun ogen kijkt. Dat heeft een spanning tot gevolg, ook al weet je niet wat er precies gebeurt. Hun wereld bestaat uit enen en nullen, en zo wilde ik het ook filmen. Alles is recht en stil, er zitten bijna geen camerabewegingen in de documentaire. Omdat ik wil dat de dramatische vertelling en de heldere benadering elkaar vinden.’

 

(tekst loopt door na afbeelding)

Net zoals in Ik, de film waarmee je tweeënhalf jaar geleden afstudeerde aan de Nederlandse Filmacademie en waar je zowel de VPRO Documentaireprijs als de Pathé Tuschinski Award voor de beste eindexamenfilm voor kreeg.

‘Dat was een verkenning van de ziel, naar aanleiding van een man met een hersentumor. Zijn operatie visualiseert de wetenschap die het idee van een menselijke ziel verwerpt. Ik concentreerde me daarbij op de klinische achtergrond waarin een en ander plaatsvindt. Op die manier wil ik graag een andere emotionele laag aanspreken, zoals filmgrootmeesters als Werner Herzog, Michael Haneke of Krzysztof Kieslowski dat ook doen. Helden van me, waarmee ik me overigens zeker niet vergelijk, ik ben nog mijlenver van hun niveau verwijderd.’

Jouw film heeft net als hun werk een zekere afstandelijkheid.

‘Ik noem dat ruimte. Je kijkt naar iets dramatisch, maar wordt er niet door opgeslokt of overspoeld, er is ruimte omheen gecreëerd waarin je als kijker kunt nadenken over wat je ziet en wat dat bij je veroorzaakt. Daardoor krijg je de gelegenheid andere vragen te stellen.’

Zoals ‘waarom kijk ik hier eigenlijk naar?’

‘Bijvoorbeeld.’

Je regisseert reclamefilms. Ongebruikelijk voor een documentairemaker.

‘Vroeger wel, maar er is in die sector steeds meer vraag naar echte verhalen, en dus zijn het niet meer alleen speelfilmregisseurs die daar mede hun geld mee verdienen. Omdat ik heel visueel nadenk over hoe ik de werkelijkheid in beeld breng, word ik ingehuurd. Het is voor mij een mooie manier om in andere omstandigheden en met grotere budgetten te werken, iets van de wereld te zien en financieel zo onafhankelijk mogelijk te worden. Want daardoor blijf ik vrij en kan ik op documentair gebied maken wat ik werkelijk wil, in plaats van iets middelmatigs omdat er nu eenmaal brood op de plank moet. Dat lijkt me echt afschuwelijk. Ik ga liever keihard op mijn bek dan dat ik een niemendalletje maak.’

Teledoc Campus: De Alchemisten, Zondag 10 januari, 23.40 uur, NPO3

Twee broers denken een gouden beleggingsformule te hebben. Door een computer automatisch te laten handelen, willen ze hun eigen emoties uitschakelen om zo geld te verdienen aan het emotionele beleggen van anderen. Hun fonds heeft ruim een miljoen euro in kas maar door tegenvallende resultaten dreigen ze de huur van hun pand in de Amsterdamse Gouden Bocht niet meer te kunnen betalen. Om niet kopje onder te gaan, moeten ze alles uit de kast halen - en bovenal hun eigen emoties de baas blijven.