Shoah is een meer dan negen uur durende documentaire, die door velen wordt beschouwd als de belangrijkste Holocaust-film die ooit werd gemaakt. Documentairemaker Claude Lanzmann gebruikt geen enkel archiefbeeld, maar interviewt overlevenden, ooggetuigen en ex- Nazi’s.

Maarten van Bracht,

VPRO – 2Doc: Shoah
Tot 29 mei online te zien

Claude Lanzmann heeft de leeftijd der zeer sterken bereikt. Het is een klein wonder dat hij na zijn autobiografie De Patagonische haas (2012) een jaar later nog zijn ongetwijfeld laatste documentaire wist te voltooien: Le dernier des injustes, waarmee eindelijk een belofte uit de jaren zeventig werd ingelost: eerherstel voor de Weense rabbijn Benjamin Murmelstein, die door samen te werken met de nazi’s, onder wie Adolf Eichmann, het leven van meer dan 120.00 Joden wist te redden maar na de oorlog werd gewantrouwd en als collaborateur werd beschouwd. De rabbijn werd niet geprezen om zijn verdiensten, maar verguisd om zijn samenwerking met de nazi’s. Na de oorlog verkocht hij eerst gloeilampen, vestigde zich toen in Rome en werd meubelverkoper. Hij verlangde naar Israël, maar daar zou hij worden vervolgd. Toen Murmelstein stierf weigerde de opperrabbijn van Rome kaddisj te zeggen. In 1975 had Lanzmann Murmelstein in Rome ontmoet en de gesprekken vastgelegd die ze gedurende een week voerden. Ze raakten bevriend, maar Lanzmann zag in de tien jaar dat hij aan Shoah werkte tot zijn spijt geen kans om Murmelsteins getuigenis in de film te incorporeren. Bijna veertig jaar later maakte de toen 88-jarige regisseur het alsnog goed en kwam ook deze aflegger van Shoah gereed.

Inmiddels is hij negentig, en een film maken óver Lanzmann kan dus nog steeds. De Britse filmmaker en journalist Adam Benzine ging twee jaar de strijd aan met de als ongemakkelijk en snel verongelijkt bekend staande Lanzmann en liet hem vertellen over de twaalfjarige wordingsgeschiedenis van Shoah, zijn monumentale, bijna tien uur durende documentaire uit 1985 waarvoor tweehonderd uur werd gefilmd in veertien landen. Dat was een emotionele uitputtingsslag die hem naar de rand van zelfmoord dreef, bekent hij in de documentaire Claude Lanzmann: Spectres of the Shoah (2015), uit te zenden in Het uur van de wolf. Zoals Lanzmann in New York kapper Abraham Bomba preste om tijdens een knipbeurt precies te vertellen hoe hij in het concentratiekamp gevangenen moest knippen (‘Ik kan het niet.’ ‘Je moet.’), zo pijnigde hij steeds ook zichzelf. Adam Benzine: ‘Making Shoah also broke him in a sense, getting that close to so much darkness for so long left a permanent scar.’

Claude Lanzmann: Terugblik op Shoah

29 en 30 april zendt de VPRO de documentaire Shoah uit in twee delen. Woensdag 28 april wordt de documentaire Claude Lanzmann: Terugblik op Shoah uitgezonden. Deze documentaire blikt terug op het maken van Shoah, maar ook hoe de documentaire Lanzmann heeft gemaakt. Lanzmann: "Ik heb de film vormgegeven, maar de film heeft mij ook gevormd".