Protesteren in rechtszaal

Maud Mosterd ,

Is de klimaatzaak van Urgenda het begin van modern actievoeren? Een rondgang langs vier internationale zaken tussen burgers en hun overheid.

Geen spandoeken op het Malieveld, maar een gang naar de rechtbank. Stichting Urgenda koos voor een nieuwe aanpak om te protesteren tegen het -in hun ogen- falende overheidsbeleid op gebied van klimaatverandering.

Hoe uniek is een juridisch proces als protest? Is er een sprake van een trend onder actievoerders? Een rondgang langs vier rechtszaken in De Filipijnen, Verenigde Staten en Nederland laat burgers zien die hun overheid voor de rechter slepen om te strijden voor gelijke rechten, privacy of klimaat. 

ZAAK 01/0001-01: Filipijnen

Tenlastelegging. Begin jaren negentig startte advocaat en milieu-activist Antonio Oposa namens 43 kinderen een rechtszaak tegen de Filipijnse regering. Doel was om industriële houtkap in het land tegen te gaan en de natuur te beschermen. Om dit te bereiken betrok Oposa de nieuwe generatie bij de zaak: kinderen van vrienden en kennissen – en van zichzelf. Namens hen – en alle nog ongeboren Filipijnse kinderen – diende hij de aanklacht in. Want als de kap werd doorgezet, dan zouden deze kinderen nooit een regenwoud zien. Zo werd hun recht op een evenwichtige en gezonde leefomgeving geschonden, aldus Oposa.

Eis. Het intrekken van alle houtkapvergunningen.

Uitspraak. Het Hooggerechtshof stelde de kinderen in het gelijk. Alle vergunningen werden ingetrokken.

ZAAK 01/0001-02: Filipijnen

Tenlastelegging. In 1999 procedeerde Antonio Oposa wederom tegen de Filipijnse staat. Dit keer om de milieuvervuiling in Manila Bay tot een halt te roepen. Tien jaar lang procedeerde Oposa tegen elf verschillende overheidsinstanties om zijn doel te behalen.

Eis. De Filipijnse overheid de verantwoordelijkheid opleggen om de milieuvervuiling in Manila Bay terug te dringen.

Uitspraak. De rechter stelde Oposa in het gelijk en hield de overheid verantwoordelijk voor het oplossen van de vervuiling in Manila Bay. De instanties werden verplicht om elk kwartaal de progressie te rapporteren bij de rechtbank.

Oposa zet zijn strijd tegen milieuvervuiling in de Filipijnen voort. Zijn troef is en blijft zijn juridische expertise. Oposa's aanpak laat zien dat klimaatproblemen met behulp van het recht succesvol bestreden kunnen worden.

ZAAK 02/0001-01: Verenigde Staten

Tenlastelegging. In 1951 diende de Afro-Amerikaan Oliver Brown een aanklacht in tegen de Topeka-school in Kansas nadat zijn dochter toegang was geweigerd tot deze openbare, blanke school. Brown stelde dat dit in strijd was met de Amerikaanse grondwet. Samen met vergelijkbare aanklachten brachten burgerrechtenorganisatie NAACP en advocaat Thurgood Marshall de zaak in 1954 naar de rechter. Met deze 'Brown versus Board of Education'-zaak werd Amerikaanse geschiedenis geschreven.

Eis. Verbieden van wettelijk vastgelegde rassenscheiding op openbare scholen in de Verenigde Staten.

Uitspraak. Het Hooggerechtshof sprak in deze zaak een unanieme beslissing uit: rassenscheiding van kinderen op openbare scholen was in strijd met het veertiende amendement van de grondwet. Dit amendement legt vast dat alle inwoners van de Amerikaanse staten onder de wet een gelijkwaardige behandeling krijgen. Hiermee werd de zaak gesloten en met rechtspraak bevestigd dat Afro-Amerikanen net zoveel recht hadden op keuzevrijheid in openbaar onderwijs als hun blanke medeburgers.

De historische uitspraak zorgde voor rechterlijke inmenging in het politieke bestuur. Een haast ondenkbaar verschijnsel. De scheiding van de rechtsprekende, wetgevende en uitvoerende macht - trias politica - is gewoonlijk een ondoorbreekbaar systeem in de Verenigde Staten. Maar dit keer lukte het. Door veel Afro-Amerikanen wordt de zaak gezien als de eerste stap naar gelijke rechten.

ZAAK 03/0001-01: Nederland

Tenlastelegging. Nadat de NSA-spionagepraktijken in 2013 aan het licht kwamen, daagde de groepering 'Burgers tegen Plasterk' de minister van Binnenlandse Zaken voor de rechter. De coalitie, bestaande uit advocaten, journalisten, een hacker en belangengroepen voor privacy wilde hiermee een einde maken aan het gebruik van NSA-data. Die zou door Nederland illegaal zijn verkregen en Plasterk en zijn diensten zijn verantwoordelijk voor het witwassen van deze gegevens.

Eis. De AIVD en MIVD verbieden om burgergegevens, specifiek afkomstig van de Amerikaanse NSA, te gebruiken die in strijd met Nederlandse rechtsbeginselen zijn verkregen.
 

Door NSA-data te gebruiken wordt illegaal verkregen data door Plasterk en zijn diensten witgewassen. Deze zaak moet daar een einde aan maken.

Advocaat Christiaan Alberdingk Thijm

Uitspraak. De uitwisseling van burgergegevens tussen de AIVD en MIVD en de Amerikaanse NSA kan door de beugel. Hiermee stelde de rechter de aanklagers 'Burgers tegen Plasterk' in het ongelijk. De gegevensuitwisseling zou de internationale verdragen en nationale regelgeving niet overtreden.

Bezwaar maken?

Uit de zaak tegen Plasterk blijkt dat een dagvaardiging niet altijd succesvol uitpakt, maar in de overige voorbeelden oordeelde de rechter wel in het voordeel van de burgers. Desondanks blijft het afdwingen van politiek beleid via de rechtszaal een vooralsnog zelden gebruikt intstrument voor activisten. 

De klimaatzaak van Urgenda zorgt voor een nieuwe reeks van zaken door burgers tegen overheid. In België, Ierland, Frankrijk, de Verenigde Staten en Canada bereiden advocaten vergelijkbare zaken voor. Wordt procederen het nieuwe protesteren?

Is de rechtszaal het Malieveld van de toekomst? Maken beschilderde spandoeken plaats voor juridisch jargon? Denkt u dat dit de weg is om politici te bewegen? Laat het ons weten via een reactie hieronder of twitter mee met #tegenlicht.