Het Spoor Terug

Hoe de radio de oorlog overleefde 2: Radio Herrijzend Nederland

Het Spoor Terug

Hoe de radio de oorlog overleefde 2: Radio Herrijzend Nederland

Tweede aflevering van driedelige serie over de radio tijdens de Tweede Wereldoorlog: Radio Herrijzend Nederland.
Kort na de bevrijding van Eindhoven, op 18 september 1944, kwam deze 'eerste zender op vrije grond' in de lucht met een dagelijks programma, gericht op bezet en bevrijd gebied. Na de bevrijding van het totale grondgebied werden de uitzendingen voortgezet vanuit de Hilversumse studio's. De omroep vormde een onderdeel van het Militair Gezag en was de bakermat voor een nieuwe naoorlogse omroepgeneratie.
Aan het woord:
- Joop Landré, de latere oprichter van de TROS, destijds perschef van Philips;
- Arie Kleijwegt, oud-medewerker Radio Herrijzend Nederland;
- Gabri de Wagt, oud-medewerker Radio Herrijzend Nederland;
- Netty Rosenfeld, eerste omroepster van Radio Herrijzend Nederland;
- George Sluizer, oud-medewerker Radio Oranje en programmaleider van Radio Nederland Wereldomroep;
- Kees Middelhoff, oud-medewerker Radio Nederland Wereldomroep.

Inleidende teksten:
Tekst 1
De geschiedenis van de zender Herrijzend Nederland is min of meer ook de geschiedenis van de presentator van Het Spoor Terug, Arie Kleijwegt. Ook zijn omroep-carrière is daar, in september 1944 in Eindhoven, begonnen.
Arie: Ik was toen 23 jaar en was als onderduiker een jaar eerder in Eindhoven beland. Ik kon natuurlijk op geen enkele manier vermoeden, dat van daaruit een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de Nederlandse radio zou beginnen en dat ik daar iets mee te maken zou krijgen. Als ik 's avonds tegen een uur of zes op die gedenkwaardige maandag 18 september 1944 op mijn oude fiets tussen de eerste tanks van het tweede Britse leger via de Aalsterweg Eindhoven binnenrijd, moet Robert Kiek, die we dan dagelijks via Radio Oranje kunnen horen, vlak in de buurt zijn geweest:
tekst 2
Op 19 september arriveert vanuit Londen de kapitein van het Nederlandse Militair Gezag, Henk van den Broek. Hij is de chef geweest van Radio Oranje, waar hij onder het pseudoniem 'De Rotterdammer' grote oorlogsbekendheid heeft gekregen. Hij heeft van de regering de opdracht gekregen in bevrijd gebied een radio-omroep op te zetten, die heel Nederland zal kunnen bestrijken. Hij treft het, want juist in Eindhoven is in het geheim bij Philips een zender gebouwd die daarvoor kan worden gebruikt. Mr. Joop Landré, de latere oprichter van de TROS, is dan perschef van Philips en hij is een van de eersten waar v.d.Broek contact mee opneemt.
TEKST 2
Omdat ik Joop Landré ken, word ik meteen als redacteur bij die nieuwsdienst van Herrijzend Nederland ingeschakeld. Ook Gabri de Wagt, die later lange jaren jeugdprogramma's bij de VARA zal gaan maken, is een van de mensen, die in die allereerste dagen bij de nieuwe zender wordt betrokken
TEKST 3
Evenals Gabri de Wagt zal ook de eerste omroepster van de nieuwe Eindhovense zender een lange omroepcarrière tegemoet gaan. Het is Netty Rosenfeld, die als rasechte Amsterdamse enkele jaren in Eindhoven is ondergedoken geweest.
TEKST 4
De rechterhand van kapitein van den Broek, die de leiding van Herrijzend Nederland krijgt, is George Sluizer, eveneens afkomstig van Radio Oranje. Ook hij gaat een lange omroep-carrière tegemoet als programmaleider van Radio Nederland Wereldomroep. Als de oud-medewerkers van Herrijzend Nederland in 1959, 15 jaar na dat gedenkwaardige najaar van 1944, voor het eerst in een reünie bijeen zijn, is hij het die die tijd nog eens beeldend tot leven wekt.
TEKST 5
Die hele lange laatste oorlogswinter bestaat Nederland uit twee hermetisch van elkaar gescheiden delen: het bevrijde zuiden, waar Herrijzend Nederland opereert en het bezette gebied boven de grote rivieren, waar, wat wij noemen de Duits-Japanse radio van Hilversum nog altijd uitzendt. Worden wij daarginds wel gehoord? Lange tijd bestaat daarover onzekerheid. Joop Landré, die inmiddels onder het pseudoniem 'De Fox' strijdbare teksten is gaan uitzenden, weet Hilversum tenslotte tot een reactie uit te lokken.
TEKST 6
Herrijzend Nederland werkt op twee fronten. Het moet zich met bemoedigende uitzendingen richten tot de mensen in het Noorden, maar heeft ook een taak in het begeleiden van het weer op gang komende leven in het bevrijde zuiden.
TEKST 7
Al heeft, zolang de Eindhovense omroep haar werk doet de nieuwsvoorziening uiteraard de eerste prioriteit, toch probeert men al gauw een zo volledig mogelijk programma te maken. Daartoe behoren ook religieuze uitzendingen en muziek. In die sector is Kees Middelhoff werkzaam, ook al weer een uit het Noorden afkomstige onderduiker, die daar vanuit Brabant zijn verdere beroepsleven in Hilversum bij de Wereldomroep zal voortzetten. Met het oog op de komende kerstuitzendingen maakt hij muziekopnames in de Sint Jan van het pas bevrijde 's Hertogenbosch. Dat gaat met heel bijzondere strubbelingen gepaard. Maar langzaam nadert ook het einde van deze unieke omroep, die de bevrijding van ons land heeft begeleid. De politiek gaat zich nu nadrukkelijk bemoeien met de vraag hoe het in het naoorlogse Nederland met de radio verder zal moeten. Kunnen de vooroorlogse omroepverenigingen, die hun oude posities weer willen hernemen, zonder meer terugkeren? De regering is daar niet voor. Omdat die tegenstelling niet een, twee, drie is uitgevochten (we komen daarop in de derde aflevering van deze serie nog nader terug), daarom duurt het nog tot januari 1946 dat Herrijzend Nederland het Nederlandse radioprogramma, nu vanuit Hilversum, blijft verzorgen. Hoe zien die programma's er dan uit. Kees Middelhoff kan het zich nog wel herinneren.
TEKST 8
In het voorjaar van 1945 gaat het oorlogsverloop naar een climax. Oost en Noord Nederland worden bevrijd, de Duitsers worden van alle kanten teruggedrongen op eigen grondgebied, maar in het bezette westen van ons land wordt de hongersnood ondragelijk. Herrijzend Nederland smeekt de geallieerden om hulp.
TEKST 9
Dit was de stem van Karel Nort. Deze oud-omroeper van de AVRO was eigenlijk de enige professionele kracht waarover Herrijzend Nederland beschikte. Al in het najaar van 1944 was hij als verzetsman door de linies naar het zuiden gekomen. Hij is het ook die in de avond van de 4de mei 1945 het lang verwachte bevrijdingsbericht vele malen voor de Eindhovense microfoon zal voorlezen.
TEKST 10
Deze toespraak van 'De Rotterdammer' op de avond van 4 mei 1945 moet voor de drager van dat pseudoniem het hoogtepunt zijn geweest van zijn oorlogscarrière bij de radio. Als dagbladcorrespondent in Parijs is hij daar al in de meidagen van 1940, kort na de Duitse inval via de Franse radio mee begonnen en zette zijn strijdvaardige toespraken daarna voort via De Brandaris en Radio Oranje in Londen. Na de Eindhovense periode zal hij zijn loopbaan in Hilversum afsluiten als directeur van de Wereldomroep.
REPORTAGE HONGERTOCHTEN DOOR SJOERD DE VRIJ
Zo bericht de oorlogscorrespondent van Herrijzend Nederland Sjoerd de Vrij over de rampspoed van de hongerwinter, waarvan de bijzonderheden na de bevrijding pas goed bekend worden. De Vrij, inmiddels gepensioneerd voorlichtingschef van Philips, heeft in die dagen gebeurtenissen van zodanige wereldhistorische betekenis meegemaakt als slechts weinig journalisten is gegeven.
TEKST 11
Na de bevrijding kunnen de programma's van Herrijzend Nederland natuurlijk luchtiger van toon worden en wordt ruimschoots aandacht geschonken aan de ontspanning waaraan ook de Canadese bevrijders zich overgeven, zoals in deze reportage van Frits Thors.
TEKST 12
Op 19 januari 1946 komt dan eindelijk de dag waarop Herrijzend Nederland voor het laatst in de lucht is. De uitzendingen zullen worden voortgezet door de Stichting Radio Nederland in Overgangstijd, waarin de oude omroepen alweer veel te zeggen krijgen. Dat is niet zonder slag af stoot gegaan. Dat zullen we nader toelichten in de volgende, tevens laatste aflevering van deze serie over "Hoe de radio de oorlog overleefde", dan getiteld "Waarom Nederland geen Nationale omroep kreeg".

Uitgebreidere documentatie aanwezig in VPRO archief