Voortdurend oorlogsleed

, Hester den Boer

Met de roman Het achtste leven (voor Brilka) brak Nino Haratischwili internationaal door. In opvolger De kat en de generaal laat ze opnieuw zien hoe oorlogen en conflicten als onverwerkt verleden lang blijven doorzieken.

De nieuwe roman van de Duits-Georgische schrijfster en theateregisseuse Nino Haratischwili (1983) heet De kat en de generaal. In een brief aan haar lezers schrijft ze dat Anna Politkovskaja haar op het onderwerp bracht van dit boek:  ‘Vanwege mijn eigen achtergrond houdt het thema oorlog me al heel lang bezig, maar dit verhaal bood weer een nieuw perspectief over de absurditeit ervan, en de onmogelijkheid om mettertijd een normaal leven te leiden als je onderdeel bent geweest van zo’n hel. Het toont eveneens wat er allemaal straffeloos mogelijk is wanneer ook de staat de grootste gruwelen toedekt. Ik móést er een roman over schrijven en dat is De kat en de generaal geworden.’

Anna Politkovskaja is de Russische journaliste die uitvoerig verslag deed van de gruwelen van de Tweede Tsjetsjeense oorlog (1999-2009). In 2006 werd zij in haar huis in Moskou doodgeschoten. De gewelddadigheden in Tsjetsjenië, de opstandige Russische republiek waar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie een reeks gewelddadige conflicten uitbrak, vormen voor een groot deel het decor van De kat en de generaal.

Nino Haratischwili

Nino Haratischwili verstaat de kunst om de complexe en vaak gewelddadige geschiedenis van de voormalige Sovjet-Unie persoonlijk en meeslepend te maken. De kat en de generaal, 680 pagina’s dik, leg je niet makkelijk weg, en na de laatste pagina heb je het gevoel iets meer te begrijpen van wat het ineenstorten van het sovjetimperium heeft betekend, voor zowel Russen als andere sovjetnationaliteiten. De economische en politieke chaos die volgden gooiden het leven van voormalige sovjetburgers volledig overhoop, maar ook de gewelddadige conflicten hadden grote impact.

Malaise

Op verschillende manieren laat Haratischwili zien dat wie de verschrikkingen van een oorlog heeft meegemaakt in vredestijd moeite heeft om het leven weer op te pakken. Door schuldgevoel, wantrouwen tegen het systeem, doordat ze als vreemdelingen in een ander land wonen, of doordat de ervaring van zoveel geweld en onrecht een vredig gezinsleven daarna ondragelijk maakt. Maar het boek gaat niet alleen over oorlog, het is ook een verhaal over de hang naar innerlijke vrijheid en over de individuen die ondanks de verderfelijke situatie waarin zij terechtkwamen voor het goede kiezen. De kat en de generaal is een wervelende roman over schuld en boete, en over de (on)mogelijkheid af te rekenen met misdaden uit het verleden. 

Door de aanhoudende economische malaise bereikte eind jaren tachtig de ontevredenheid onder sovjetburgers een hoogtepunt. Tegelijkertijd creëerde de hervormingspolitiek van Gorbatsjov een klimaat waarin de satellietstaten en etnische groepen het aandurfden meer politieke inspraak te eisen. Overal braken opstanden uit, vaak met etnisch-nationalistische motieven. Zowel in de Baltische staten en Oost-Europa als in Georgië, Azerbeidzjan en Armenië ging men in groten getale de straat op om meer vrijheid en zelfstandigheid te eisen. In rap tempo verloor de Sovjet-Unie de controle en de ene na de andere republiek riep de onafhankelijkheid uit, met  de volledige ineenstorting van de Sovjet-Unie en de vorming van vijftien nieuwe onafhankelijke staten tot gevolg.  

Zuiveringen

Niet alle 130 sovjetvolkeren konden zich schikken in de nieuwe opdeling. Met name in de Kaukasus en Moldavië ontstonden etnische spanningen en separatistische conflicten. Het gevolg was dat naast de vijftien landen ook vijf ‘de facto’ staten ontstonden, die zich eenzijdig hadden afgescheiden en niet werden erkend door de internationale gemeenschap. Zuid-Ossetië, een regio in Georgië, voelde zich na de Georgische onafhankelijkheid bedreigd door het Georgische nationalisme en voerde met steun van Rusland een bloedige onafhankelijkheidsstrijd. Soortgelijke conflicten ontstonden in de Georgische regio Abchazië, de Armeense enclave Nagorno-Karabach in Azerbeidzjan en Transnistrië in Moldavië. Deze conflicten zijn tot op de dag van vandaag niet opgelost en heten ook wel ‘frozen conflicts’.

De kat en de generaal is een wervelende roman over schuld en boete, en over de (on)mogelijkheid af te rekenen met misdaden uit het verleden

Ook de Tsjetsjenen streefden naar onafhankelijkheid. Deze islamitische regio in de Kaukasus werd in 1859 na veertig jaar verzet en strijd ingelijfd door Rusland, en met name onder Stalin  hadden de Tsjetsjenen erg te lijden. Honderdduizenden Tsjetsjenen werden slachtoffer van politieke zuiveringen, en in 1944 werden meer dan 300.000 Tsjetsjenen en 93.000 Ingoesjen in veewagons naar Centraal-Azië gedeporteerd.

Toen de Sovjet-Unie uiteindelijk op haar grondvesten begon te schudden en alle grenzen opnieuw werden getrokken zagen de Tsjetsjenen hun kans schoon: In 1991 riepen ze de onafhankelijke Tsjetsjeense Republiek Itsjkerië uit. In december 1994 vielen Russische troepen de opstandige regio binnen en was de Eerste Tsjetsjeense Oorlog een feit.

Dodenzangen

Deze woelige geopolitieke situatie vormt de context waarbinnen de roman zich afspeeltHet is 1995. In een dorpje in Tsjetsjenië woont Noera, een krachtige en onafhankelijke jonge vrouw van achttien jaar. In dit deel van Rusland is de moderne tijd nog niet doorgedrongen: ‘Sinds onheuglijke tijden hadden de mensen hier geleefd, hun goden offers gebracht en hun voorvaderen vereerd, hun helden geroemd en hun vijanden meedo­genloos afgestraft. Zo waren zij die in deze door bergen en heuvels ingesloten wereld leefden en genoeg hadden aan zichzelf,’ beschrijft Haratischwili het Kaukasische bergvolk. Noera fantaseert over een ander leven. Ze wil de wereld ontdekken buiten de vallei.

De kat en de generaal

Als Rusland Tsjetsjenië binnenvalt verandert alles. Een van de soldaten die zijn gestationeerd in de vallei bij het dorp van Noera is de jonge Aleksandr Orlov uit Moskou. De gevoelige en leeslustige Aleksandr heeft eigenlijk niks te zoeken in deze oorlog. Hij vervult slechts de verstikkende wens van zijn moeder, die alles in het werk heeft gesteld om hem zover te krijgen het leger in te gaan. 

Aleksandrs legereenheid mag in de vallei even tot rust komen van de verschrikkelijke gevechten in de  hoofdstad Grozny. De soldaten hangen voornamelijk doelloos rond of terroriseren de omgeving. Steeds meer Tsjetsjeense mannen en jongens verdwijnen, opgepakt op verdenking van deelname aan islamitische terroristische organisaties. Aleksandr ziet hoe ze zijn toegetakeld in de martelkamers, bebloed en verminkt, niet in staat om nog te lopen. Anderen worden omgebracht. ‘Uit steeds meer huizen klonken oezam-liederen op, de Tsjetsjeense dodenzangen. Ja, de oorlog kroop als een slang door de kloof, langs de rivier, steeds dieper de aoels [dorpen], de huizen en de lichamen en hoofden van de mensen binnen.’ 

Oligarch

Aleksandr onttrekt zich zoveel mogelijk aan dit geweld en heeft een rustig baantje in de keuken. Op een van zijn zoektochten naar verse producten ontmoet hij de vrijgevochten Noera, die geld spaart voor een beter leven, en hem tegen alle regels in kippen en eieren verkoopt. Een reeks gruwelijke gebeurtenissen volgt, waardoor het leven van Aleksandr voor altijd wordt getekend.

Ja, de oorlog kroop als een slang door de kloof, langs de rivier, steeds dieper de aoels [dorpen], de huizen en de lichamen en hoofden van de mensen binnen

In De kat en de generaal springt Haratischwili heen en weer tussen locaties en jaartallen. In 2016 heeft Aleksandr Orlov zich ontwikkeld tot een multimiljardair genaamd De Generaal. Hij legde het fundament van zijn rijkdom in de jaren negentig, toen Rusland in een klap werd omgevormd van een communistische staat tot een kapitalistisch land. Ook deze voor veel Russen traumatische periode komt uitvoerig aan bod. Veel Russen verloren hun huis, baan en spaargeld. Ze raakten gefrustreerd en gedesoriënteerd en keken met heimwee terug naar de tijd van de Sovjet-Unie toen het leven overzichtelijk was en de Sovjet-Unie nog angst en respect afdwong bij de rest van de wereld. Anderen profiteerden juist van de economische chaos, waarbij staatseigendommen voor een appel en een ei werden verkocht, en wisten gigantische rijkdommen te vergaren. Zo groeide ook Aleksandr Orlov uit tot een van de machtigste Russische oligarchen.

Leiband

Maar de noodlottige tijd in Tsjetsjenië achtervolgt Orlov nog steeds. Zijn dochter Ada kan niet leven met de vermeende schuld van haar vader en Orlov besluit de confrontatie met het verleden aan te gaan. Een spannend, bijna thrillerachtig plot ontvouwt zich rondom de personages Onno, een Duitse journalist, en Kat, een Duits-Georgische actrice en dubbelgangster van Noera. Het brengt het verhaal terug in Tsjetsjenië, twintig jaar later. 

Het slot van De kat en de generaal schetst een verontrustend beeld van het huidige Tsjetsjenië, dat weer aan de leiband loopt van Rusland, waar de bevolking verstijfd van angst leeft onder het keiharde regime van Poetin-getrouweling Ramzan Kadyrov, en waar zowel portretten van Poetin als Kadyrov het straatbeeld domineren. ‘Ik vroeg me af wat er omging in deze mensen, die er dag in, dag uit toe waren veroordeeld hun vijanden te vereren en hun de voorgeschreven dankbaarheid te betuigen,’ laat Haratischwili een van de hoofdpersonen zich afvragen, ‘hoe het eruitzag in het binnenste van mensen die in twee verschrikkelijke oorlogen hun kinderen, broers, zussen en ouders hadden verloren en nu moesten doen alsof die oorlogen nooit hadden plaatsgevonden. Wat deed het met de psyche van kinderen die opgroeiden met het giftige zwijgen over hun overleden dierbaren en de opgedrongen cultus rond de gehate vijand?’

Titel
De kat en de generaal

Uitgeverij
Meridiaan Uitgevers

Auteur
Nino Haratischwili

Vertaling
Elly Schippers, Jantsje Post