Sobibor, 14 octobre 1943, 16 heures

2001, Claude Lanzmann, 95 minuten

Frankrijk 2001. Documentaire van Claude Lanzmann.

VPRO Cinema

Het vernietigingskamp Sobibor lag niet ver van wat tegenwoordig een drielandenpunt is tussen Polen, Wit-Rusland en de Oekra[KA3]ine. De nazi`s richtten er in het voorjaar van 1942 een kamp in dat aan een spoorlijn gelegen was. De gedeporteerden, die er in veewagons aankwamen (als ze de reis hadden overleefd) werden toegesproken door de kampcommandant, die in een witte doktersjas gehuld was. Hij vroeg hen hun bezittingen neer te leggen en zich te ontkleden om een desinfecterende douche te nemen zodat ze als ze later te werk werden gesteld geen besmettelijke ziekten konden verspreiden. De mensen, jong en oud, werden de douches ingejaagd met vier tot vijfhonderd tegelijk. De hermetisch afgesloten `badinrichtingen` waren gekoppeld aan de uitlaatgassen van een explosiemotor en de mensen stierven door een koolmonoxide verstikking. Daarbij schreeuwden ze het uit en de geluiden leken op het gekrijs van ganzen. Daarom hielden de nazi`s er echte ganzen om het gekerm te verdoezelen. Sobibor, genoemd naar het nabij gelegen dorp, had maar [KA1]e[KA1]en doel, de vernietiging van joden. Om deze moordmachine in werking te houden hadden de nazi`s hulp nodig. Zij zelf waren niet eens zo talrijk, slechts elf in totaal. Hiervoor gebruikten ze Oekra[KA3]inse vrijwilligers als bewakers en beulen, en verder ongeveer 650 gevangenen, waaronder honderd vrouwen, als slaven, die in beginsel niet langer mochten leven dan drie maanden zodat ze deze misdaden niet konden navertellen. Ze werden te werk gesteld als kleermakers, schoenmakers, meubelmakers en timmerlieden, of werden ingedeeld in ploegen voor het onderhoud, het sorteren van de geroofde goederen die de gedeporteerden hadden meegebracht en de lijkverbranding in de open lucht. Er zijn tijdens WO II (1939-45) in drie concentratiekampen opstanden geweest. Waarschijnlijk was de meest succesvolle in Sobibor. Toen Lanzmann voor zijn inmiddels klassiek geworden meesterwerk SHOAH (1985) zijn marathoninterviews hield met slachtoffers, die de verschrikkingen hadden overleefd, meelopers, beulen, misdadigers, omwonenden enz. sprak hij in 1979 met Yehuda Lerner in Israël, een van de 47 overlevenden van Sobibor, die aan de opstand had deelgenomen. Lanzmann besloot dat deze ervaringen, even verschrikkelijk als heldhaftig, een aparte documentaire verdienden. Lerner, afkomstig uit het getto van Warschau, was ten tijde van zijn internering slechts zestien jaar en had een aantal ontsnappingspogingen uit een reeks kampen achter de rug. Toen hij met anderen op transport gesteld werd naar Sobibor, werd hen gezegd dat ze niet zouden terugkeren. Ze hebben echter niet de kans benut om uit de trein te ontsnappen door het latrinegat in de bodem van de wagon en arriveerden in het eindstation Sobibor, waar Lerner in een werkplaats belandde. De nazi's hadden vaste gewoontes. Ze kwamen op vaste tijdstippen op vaste plaatsen. De joods-Russische officier Alexander A. Peczersky beraamde het plan van de opstand. Het was een eenvoudig maar doelmatig plan: met vlijmscherp geslepen bijlen, lokten de betrokkenen om vier uur 's middags bij het passen van een leren jas een nazi-officier in de val en doorkliefden zijn hoofd zodat hij het niet meer kon navertellen. Zo namen ze er nog een stel te grazen en gaven het algemene sein tot ontsnapping. Zes honderd man ontkwamen, maar de meesten kwamen niet ver vanwege de landmijnen buiten het prikkeldraad, de kampleiding die zich achter een machinegeweer plaatste, en de Oekraïnse bewakers, die de jacht op hen openden. Maar het betekende wel het einde van het kamp Sobibor, waar 250.000 onschuldige mensen werden vermoord, waaronder 34.313 Nederlandse joden, bijna de helft van de Nederlandse joodse bevolking die werd opgepakt. Overigens, de sluiting had meer te maken met de 'te geringe' capaciteit om mensen te vernietigen. Lerner die een nazi heeft neergemaaid, vertelt over deze verschrikkingen en beantwoordt vragen die Lanzmann hem stelt. Het is een bijna ongelofelijk document, dat een overlevende dit kan navertellen, want de nazi's maakten het kamp na de sluiting in 1943 met de grond gelijk en plantten er een bos op om de sporen te wissen. Na de oorlog werd er een kerkje opgericht en de plaatselijke Poolse overheid installeerde een kinderspeelplaats op het terrein alsof er niets gebeurd was. Pas na druk uit diverse landen, waaronder Nederland, en internationale organisaties werd het kerkje omgezet in een museum en werd eindelijk vermeld dat er niet alleen duizend Polen omgekomen waren, maar ook 250.000 joden en zigeuners. De vragen, die in het Frans aan Lerner worden gesteld, worden in real time vertaald in het hebreeuws en dit vertraagt het tempo enigszins van deze unieke getuigenis. Een document om nooit meer te vergeten en dat niet mag worden vergeten. Het scenario is van regisseur Lanzmann. Het camerawerk is van Caroline Champetier en Dominique Chapuis met beelden van Warschau, Minsk en voornoemd museum in Sobibor. DTS digital.

credits

Regie:
Claude Lanzmann
Cast:
Yehuda Lerner
Scenario:
Claude Lanzmann
Camera:
Caroline Champetier, Dominique Chapuis
Jaar:
2001
Genres:
Documentaire, Oorlogsfilm
Trefwoorden:
Holocaust
Landen:
Frankrijk


op televisie
0 uitzendingen

Reageer