Wat maakt de films van Yorgos Lanthimos zo bijzonder?

Colin Farrell over emotieloos acteren in The Killing of a Sacred Deer

, Gerhard Busch

Acteurs mogen van de Griekse regisseur Yorgos Lanthimos het script één keer doorlezen. Hij wil namelijk niet dat ze zich op hun rol voorbereiden. Het is een ongewone aanpak, die prachtige films oplevert, zoals The Killing of a Sacred Deer.

Barry Keoghan (l) & Collin Farrel op het Filmfestival van Cannes

Dogtooth, Alps, The Lobster en The Killing of a Sacred Deer… Dit zijn de laatste vier films van de Griekse regisseur Yorgos Lanthimos (1973). Een indrukwekkend kwartet waardoor hij in korte tijd – Dogtooth komt uit 2009 – een begrip is geworden onder filmliefhebbers. Wat maakt z’n films zo bijzonder?

Ten eerste de setting. Lanthimos creëert, samen met coschrijver Efthymis Filippou, telkens een absurdistische, of op zijn minst gekantelde werkelijkheid. In Dogtooth zien we hoe ouders hun drie inmiddels jongvolwassen kinderen in huis houden en volledig afschermen van de buitenwereld. Vooral papa indoctrineert de kinderen. Hij liegt over de betekenis van woorden, over het gedrag van de huiskat (‘een levensgevaarlijk roofdier’) en over de dood en de ellende die buiten de schutting op ze zou wachten.

In Alps (2011) verhuurt een schimmig gezelschap zich aan mensen die zojuist een dierbare hebben verloren. Leden van het gezelschap nemen dan de plaats in van de overledene. Wat tot heel ongemakkelijke situaties leidt. Ongemakkelijk is sowieso een kernwoord in het werk van Lanthimos. In The Lobster (2015) moeten alleenstaanden zich in een afgelegen hotel melden, waar ze 45 dagen de tijd krijgen om een geliefde te vinden. Lukt dat niet dan worden ze in een dier naar keuze veranderd.

En in zijn nieuwste film, The Killing of Sacred Deer, die eerder dit jaar in Cannes in première ging, wurmt de zestienjarige Martin zich in het leven van een ogenschijnlijk gelukkig gezin, nadat hij de vader van dat gezin – een hartchirurg – verantwoordelijk houdt voor de dood van zijn eigen vader. De absurdistische gebeurtenissen werken op de lachspieren. Maar vaak is die lach ongemakkelijk (is-ie weer!) en soms heb je geen idee waarom je lacht.

Dat laatste is typerend voor de films van Lanthimos, want hij is gek op ambiguïteit en legt nooit iets uit. Aan het spel van zijn acteurs heb je ook niet veel, want elke zin wordt ingehouden en emotieloos gespeeld. Dat is, zo vertelde Lanthimos me naar aanleiding van Alps ooit, omdat hij emoties in films maar oppervlakkig vindt. ‘Als ik mensen zie spelen dat ze verdrietig zijn, ziet dat er voor mij altijd nep uit. Dan zie ik nog liever dat ze geen enkele emotie spelen. Dan kan ik de emoties door middel van een juiste mix van filmische elementen – beeld, montage, lengte van een scène of geluid – zelf wel oproepen.’

‘Omdat het script zo vastberaden is, hoef ik dat als acteur niet te zijn’

Colin Farrell

Colin Farrell & Barry Keoghan in The Killing of a Sacred Deer

Gunt Lanthimos zijn publiek weinig houvast, ook zijn acteurs vertelt hij zo min mogelijk. ‘Ze mogen het script één keer lezen. Ik wil niet dat ze zich voorbereiden. Het is beter dat ze geen duidelijk idee hebben over hoe ze hun personage gaan spelen, want dat maakt ze kwetsbaar op de set. Ze zullen zich moeten openstellen, want ze kunnen niet terugvallen op iets wat ze vooraf bedacht en gerepeteerd hebben. Net als in het echte leven weten ze niet wat ze te wachten staat.’

Dat klinkt weinig aantrekkelijk voor acteurs, maar die staan voor hem in de rij. Werden Dogtooth en Alps nog gemaakt met alleen Griekse acteurs, sinds The Lobster zijn Lanthimos’ films Engelstalig en kan hij kiezen uit alle Engelstalige acteurs. Voor de hoofdrol in The Lobster werd dat Colin Farrell, die auditie deed via een skype-interview. Dat interview duurde ruim een uur en Lanthimos sprak daarin hooguit tien woorden.

Farrell keert terug in The Killing of a Sacred Deer, waarin hij de hartchirurg speelt. In Cannes herinner ik hem aan dat bewuste skype-interview.
Farrell: ‘Er waren momenten van twee, drie minuten dat we elkaar alleen maar aankeken. Het was weird, man. Inmiddels ken ik Yorgos een beetje, maar al zou ik hem veertig jaar kennen, dan nog weet ik niet alles van hem. Maar dat geldt waarschijnlijk voor ons allemaal. Al geven de meeste mensen je wel het idee dat je ze kent. Yorgos is daar niet in geïnteresseerd. Hij is een heel authentiek iemand.’

En die emotieloze acteerstijl. Is dat nou frustrerend of juist verfrissend?
‘Allebei, maar ook bevrijdend en zenuwslopend. Vaak voelde ik me verloren, want ik wist ook niet altijd waarom mijn personage deed wat hij deed. Maar omdat het script zo vastberaden is, hoef ik dat als acteur niet te zijn. Het is ook niet zijn bedoeling dat ik te veel over mijn rol nadenk, want dan stop ik er te veel van mezelf in. En daar heeft Yorgos me niet voor uitgekozen. Dat weet hij namelijk helemaal niet als hij me inhuurt. En wat dat emotieloze acteren betreft, dat vraagt hij nooit nadrukkelijk. Maar omdat ik Dogtooth en The Lobster had gezien, begreep ik wel dat zijn personages emotioneel niet zo toegankelijk zijn als we gewend zijn. Ik kom uit Ierland en daar zijn we juist heel uitbundig. We lachen, huilen, zingen, wat niet al. Maar in Yorgos’ wereld is iedereen ingehouden. Waardoor de ongewone en ongemakkelijke situaties in zijn films alleen nog maar meer opvallen en dus beter tot hun recht komen.’