Jeuk en de kunst van cringe comedy

Interview met scenarist en regisseur Elzelien Peters

, Ilse van der Velden

Vreemdgaan op een kinderfeestje, dat is Jeuk. Het veroorzaakt plaatsvervangende schaamte. Cringe comedy noemen de Amerikanen het. Bij de start van het vijfde seizoen: de fijne kneepjes van de humor in Jeuk.

Net te lang naar de borsten kijken van de pas bevallen vrouw van je beste vriend. Betrapt worden met een porno-dvd bij vrienden thuis. En een nieuw hoogtepunt uit het komende, vijfde seizoen: vreemdgaan op een kinderfeestje. Jeuk kijk je tussen de vingers door, is tenenkrommend en allesbehalve politiek correct. De Amerikanen hebben er een naam voor: cringe comedy, je krimpt ervan ineen.

Als oervaders gelden het Britse The Office en Extras van Ricky Gervais en Stephen Merchant, en het Amerikaanse Curb Your Enthusiasm van Larry David, plus de manchild comedy uit de stal van Judd Apatow, This is 40, over eeuwige jongens: mannen van dertig- en veertigplus die weigeren volwassen te worden. In wezen egoïsten, die nogal makkelijk sociale grenzen overschrijden. Om de cringe te versterken is het semidocumentair, acteurs spelen een type dat dicht bij henzelf ligt en houden hun eigen naam: Larry is Larry, Thomas is Thomas. Nederland heeft Jeuk, Toren C en het nieuwe, succesvolle De luizenmoeder, ook alle drie series waarbij de humor voortkomt uit sociaal ongemakkelijke situaties, waarbij Jeuk van de drie het meest heeft van een klassieke manchild comedy.

‘Ik kende de term cringe comedy niet, maar het is wel een goeie, want dat is precies wat het is,’ zegt regisseur Elzelien Peters. ‘Dat jongensachtige, onvolwassene van Apatow hebben Thomas en Peter ook. Je groter voordoen dan je bent. Niet willen afgaan.’ Peters was vanaf het begin betrokken bij Jeuk, dat is gebaseerd op de Deense serie Klovn, clown. Ze vertaalde het eerste seizoen met behulp van de Engelse ondertitels op de dvd, schreef mee aan het scenario en is de laatste drie seizoenen coregisseur, wat betekent dat ze steeds vijf van de tien afleveringen regisseerde. Seizoen vijf was al af toen de #MeToo-kwestie rond Job Gosschalk, producent en regisseur van de serie, losbarstte. Voor de goede orde: met Peters spreken we af het daar nu niet over te hebben, maar alleen over de serie zelf.

‘Ik vind dat het tijd is voor een vrouwelijke variant van Jeuk. Zeker met de huidige feministische golf.'

Elzelien Peters

Sociaal ongemak

Volgens Peters lopen niet alleen de Britten en Amerikanen maar ook de Denen op ons voor: ‘Festen had dit soort humor ook al: pijnlijk, schurend en absurdistisch. Zentropa, het bedrijf van onder anderen Lars von Trier is ook de producent van Klovn.’ Hoe komt het volgens Peters dat dit soort comedy in Nederland nu ook zo aanslaat? ‘Er is nooit veel geld in gestoken, dat ging bij de omroepen altijd naar de grote dramaseries. Nu Jeuk zich heeft bewezen en De luizenmoeder zo goed scoort, hoop ik dat dat gaat veranderen. Thank God voor De luizenmoeder, want nu staat comedy ineens vol in de schijnwerpers.’

Aan de basis van dit soort series ligt een goed oog voor sociaal ongemak. Waarom is dat zo grappig? ‘Omdat het herkenbaar is. Al is het maar zoiets flauws als een scheet laten in het openbaar, het gebeurt iedereen weleens. Het gaat over de codes die eigenlijk allemaal afgesproken zijn, en hoe we er mee omgaan als die worden doorbroken.’

Niet zo goed, zien we in Jeuk. Peters’ favoriete jeukscène aller tijden is die waarin Thomas met een lege accu staat en een donkere jongen langs komt fietsen die aanbiedt te helpen duwen. ‘Maar het lukt niet en ze wisselen van rol. Met die jongen achter het stuur slaat de motor aan en dan scheurt hij weg. Thomas gaat er natuurlijk vanuit dat zijn auto is gejat en smijt de racefiets van die jongen tegen een boom. Prompt komt zijn auto de hoek om en zegt die jongen heel aardig: “Je moet wel even gas geven anders slaat hij weer af.” En Thomas slaat weer eens een modderfiguur. Want dat moet: de jongensmannen in cringe comedy worden hard aangepakt, ze gaan nooit vrijuit.

Thomas Acda en Jelka van Houten in Jeuk

Vrouwelijk komisch talent

Ellen Parren, ook bekend van TreurTeeVee, speelde vanaf het begin in Jeuk mee als de secretaresse van Peter en Thomas. Peters: ‘We zetten haar er in de kantoorscènes altijd bij, ook al staat het niet in het script, want het levert altijd wel wat op. Zoals toen ze haar nagels probeerde te knippen met de perforator.’ Parren: ‘Ik doe niks op dat kantoor: mijn computerscherm staat nooit aan, ik ben een soort huiskat. Maar de scènes waarin ik speel gaan ook niet over Ellen, het gaat erom dat Peter en Thomas in hun grootse plannen met hun bedrijf ook nog met mij te maken hebben; ik vergroot de knulligheid van dat bedrijf. In de loop van de jaren is mijn Ellen steeds gekker geworden. Vaak zegt de regisseur op de set over een bepaalde scène: “Daar vindt Ellen iets van volgens mij.” En dan stap ik blanco in. En dan komt Ellen.’

Peters noemt Parren ‘een heel groot talent.’ Daar zijn er meer van. Met Jelka van Houten, Rosa Reuten en ook Georgina Verbaan, Annet Malherbe, Tjitske Reidinga, Lies Visschedijk en natuurlijk Margôt Ros en Maaike Meijer is er al snel een behoorlijk lijstje groot vrouwelijk komisch talent. Genoeg voor nog een serie: Peters heeft wel ideeën. ‘Ik vind dat het tijd is voor een vrouwelijke variant van Jeuk. Zeker met de huidige feministische golf. Er ligt heel veel humor bij vrouwen: vrouwen vinden sneller iets gênant in hun drang om bescheiden te doen, maar toch groot te willen overkomen.’

Maar de school is al bezet, met De luizenmoeder, en het kantoor ook. Welke arena zou Peters kiezen? ‘Jelka en Rosa gaan met z’n tweeën verder, net zoals Grace and Frankie in de Netflixserie met Jane Fonda. En ze nemen Ellen [Parren, IvdV] mee. Grace and Frankie gaat over senioren, Girls, dat ook dat schurende heeft, over dertigers. Daar zit een gat tussen. En dan kom je in de problematiek van scheiden, weer alleen gaan wonen en daten. Ik ben bezig een plan te schrijven. En Soof dan? ‘Dat heeft het een beetje, maar is meer dramedy en geen cringe comedy.’

Wij zeggen: doen.

Het vijfde seizoen van Jeuk is vanaf zondag 18 maart wekelijks te zien op NPO 3, 22:30 - 23:05