'Het is aan de kijker om te ontdekken wat er echt is gebeurd'

Regisseur en scenarioschrijvers over dramaserie De twaalf

, ANKE MEIJER

Bij rechtszaken over zware misdrijven wordt in België een volksjury belast met de beoordeling van de schuldvraag. In dramaserie De twaalf tonen scenarioschrijvers Sanne Nuyens en Bart Van Dael de juryleden zowel in als buiten de rechtbank.

Het juryproces is een geliefd onderwerp in populaire cultuur. Mensen uit alle lagen van de bevolking die, veelal zonder enige kennis van de wet, samen moeten beslissen of een verdachte schuldig of onschuldig is. Aan drama en emoties geen gebrek.

Dat zagen de Vlaamse scenarioschrijvers Sanne Nuyens (1981) en Bert Van Dael (1981), die eerder de door Stephen King op Twitter aanbevolen dramaserie Beau séjour maakten, ook. Net als in de VS wordt de schuldvraag bij  rechtszaken over zware misdrijven en politieke delicten in België beoordeeld door een twaalfkoppige volksjury. Een overblijfsel van de Franse overheersing.

Toen het er de afgelopen jaren even op leek dat het assisenproces, zoals het officieel heet, zou worden afgeschaft – het kost veel tijd en geld – besloten Nuyens en Van Dael dat het moment daar was om een juryproces in Gent als setting voor hun nieuwe dramaserie te gebruiken. Ze trokken de jonge regisseur Wouter Bouvijn (1987) aan en in april 2019 ging de eerste aflevering van De twaalf in première op het festival Canneseries. Daar mochten Nuyens en Van Dael meteen de prijs voor het beste scenario in ontvangst nemen.

De rechtszaak die in De twaalf centraal staat is die van schooldirecteur Frie Palmers (Maaike Cafmeyer), die ervan wordt beschuldigd jaren eerder haar dochter en haar beste vriendin vermoord te hebben. In plaats van de focus enkel op de emotionele en ingewikkelde zaak te leggen, besloten ze ook een zestal juryleden te belichten, vertellen de schrijvers een dag voor de prijsuitreiking op een dakterras in de Franse kuststad.

Van Dael: ‘Het idee dat gewone burgers moeten oordelen over een ander vonden we interessant. Wat neem je mee uit je eigen omgeving? In welke mate bepaalt je achtergrond je oordeel? Door ook naar de levens van deze mensen te kijken, voelde het als een nieuwe insteek.’ Vandaar dat ze het resultaat dan ook pertinent geen rechtbankdrama noemen, aldus Nuyens. ‘In De twaalf komen zowel de persoonlijke levens van de juryleden als het mysterie van de rechtszaak aan bod. Elke aflevering focust op een van de juryleden en aan het eind van de serie komen ze allemaal samen om te beslissen over het lot van de beschuldigde. Omdat je deze mensen tien afleveringen lang volgt, begrijp je als kijker waarom ze uiteindelijk de keuze maken die ze maken.’

‘Wat is waar? Wordt er gelogen? Het is aan de kijker om te ontdekken wat er echt is gebeurd.’

WOUTER BOUVIJN

De twaalf

De houdbaarheid van het assisenproces is in België al lange tijd punt van discussie, aldus regisseur Bouvijn. Niet alleen vanwege de duur en de kosten, tegenstanders vinden ook dat het geen eerlijke manier van berechten is. Bouvijn: ‘Het is de vraag of het niet beter is om rechters te laten oordelen aan de hand van een dossier. Een assisenzaak gaat enkel over emoties, mensen worden binnenstebuiten gekeerd en hun diepste geheimen kunnen aan het licht komen. Het gaat niet alleen om het misdrijf, er wordt ook gekeken wie de verdachte is en wat hij of zij zoal heeft uitgespookt. Dat alles beïnvloedt de uitkomst van een rechtszaak ook. Bij een rechter zou het waarschijnlijk iets formeler gaan.’

Twijfel en verdeeldheid

Maar ook een stuk minder filmisch. Want voor inspiratie voor De twaalf hoefden de makers niet ver te zoeken. In België vonden de afgelopen jaren verschillende assisenprocessen plaats die uitvoerig in de media werden behandeld, waaronder de 'parachutemoord' – een vrouw werd beschuldigd de parachute van haar liefdesrivaal onklaar te hebben gemaakt waarna deze neerstortte – en de 'kasteelmoord', waarbij een man in zijn kasteel werd vermoord in opdracht van zijn schoonvader. Van Dael: ‘Als je deze zaken bekijkt, merk je dat er elke dag wel weer een nieuwe onthulling of ontwikkeling is. Er gebeurt zo veel.’ Nuyens: ‘Net als in een film eigenlijk.’ Van Dael: ‘Elke stap levert weer nieuwe getuigen op die een ander licht op de zaak werpen, waardoor het toch niet zo zwart-wit blijkt te zijn als de politie het had voorgespiegeld.’

Een assisenproces zorgt dan ook regelmatig voor flink wat verdeeldheid in België, want vaak zijn mensen het niet met elkaar eens over de schuldvraag. De schrijvers hopen dat de tien afleveringen van De twaalf eenzelfde twijfel zullen zaaien. Nuyens: ‘We zijn gaan praten met een psycholoog die er nog steeds van overtuigd is dat de vrouw die veroordeeld is voor de "parachutemoord" onschuldig is. In tien afleveringen laten we nu zien wat de jury uiteindelijk bepaalt over onze beschuldigde, maar de perceptie van kijkers zal mogelijk erg afwijken van hun oordeel. De schuldvraag blijft vaak hangen na een proces.’

Om inzicht in de gang van zaken te krijgen, zochten Nuyens en Van Dael contact met mensen die ooit in een volksjury plaatsnamen. Van Dael: ‘Toen we begonnen met researchen, bleek dat ik zo al zes of zeven mensen ken die ooit zijn opgeroepen voor de juryselectie. Nu word je met honderd mensen tegelijk opgeroepen, dus de kans dat je uiteindelijk in een jury terechtkomt is klein. Toch is het dichterbij dan je denkt.’

'Vlamingen kijken de kat uit de boom en in de eerste afleveringen is het dus ieder voor zich'

WOUTER BOUVIJN

Geen rechttoe-rechtaanrechtbankdrama

Wie jurylid is geweest, krijgt een zwijgplicht opgelegd over de zaak. Toch spraken de schrijvers – off the record – met diverse ervaringsdeskundigen. Hun verhalen vormden uiteindelijk de basis voor de zes juryleden die in De twaalf worden uitgelicht. Zo vertelde een vrouw dat ze tijdens het moordproces het gedrag van haar echtgenoot herkende in de verdachte. ‘Haar man was erg dominant en ze besefte dat ook zij slachtoffer kon worden als ze bij hem zou blijven,’ zegt Nuyens. Deze vrouw vormde de inspiratie voor Dauphine, een reservejurylid dat voor haar man verborgen wil houden dat ze, ondanks verwoede pogingen om afgewezen te worden, toch is opgeroepen om zitting te nemen in de jury. Wanneer hij dit ontdekt, sluit hij haar op in de badkamer. Een gruwelijke scène.

Dat Nuyens en Van Dael het menselijk drama buiten de rechtszaal ook wilden belichten en niet kozen voor een rechttoe-rechtaanrechtbankdrama trok regisseur Bouvijn over de streep toen hij werd gevraagd voor de serie. Hij won met zijn korte film Tweesprong in 2013 een Student Academy Award en werd voor De twaalf benaderd omdat hij een ‘acteursregisseur’ is – niet onbelangrijk bij een serie met veel personages en dialogen. ‘Slechts een derde van de serie speelt zich af in de rechtbank,’ zegt Bouvijn.

Dit betekent niet dat er belangrijke stappen in het proces worden overgeslagen. De makers wilden het assisenproces zo getrouw mogelijk nabootsen. Van Dael: ‘Om mensen echt een idee te geven hoe het werkt en hoelang het duurt.’ En, vult Bouvijn aan, zo word je zelf ook een soort jurylid. ‘Wat is waar? Wordt er gelogen? Het is aan de kijker om te ontdekken wat er echt is gebeurd.’ De processcènes werden opgenomen in een tot rechtszaal omgebouwde studio in Gent. Bouvijn: ‘We konden de rechtbank onmogelijk zes weken lang bezet houden, dus filmden we in de studio. We zijn in Vlaanderen eigenlijk gewend om te filmen op locatie, waar je, als je geluk hebt, hooguit een muurtje kan schilderen. Maar omdat we nu noodgedwongen in de studio zaten, hadden we alle ruimte om te spelen met licht en ons eigen universum te creëren.’  

Josse De Pauw als Ari Spaak in De twaalf.

Het geheim van onze zuiderburen

Dit universum doet, hoewel er soms Platvlaams wordt gesproken, bijzonder internationaal aan. ‘Ik hoorde gisteren iemand zeggen dat het ook een Zweedse of Noorse serie had kunnen zijn. Dat vond ik een mooi compliment,’ zegt Bouvijn. Wat wel erg Vlaams is, aldus de regisseur, is de manier waarop de juryleden met elkaar omgaan. ‘Als je twaalf Vlamingen in een ruimte zet, is het niet zo dynamisch. Nederlanders zouden eerder contact maken, het zou snel gezellig zijn. Vlamingen kijken de kat uit de boom en in de eerste afleveringen is het dus ieder voor zich.’ Iets wat pijnlijk duidelijk wordt wanneer een jurylid, een eenzame man zo blijkt uit scènes bij hem thuis, volledig genegeerd wordt als hij zijn collega-juryleden enthousiast een eigen baksel aanbiedt.

Afgezien van De twaalf werd dit jaar in Cannes nog een Vlaamse serie geselecteerd voor de competitie, Studio Tarara, een VTM-productie over een Vlaamse sketchshow in de vroege jaren negentig. Wat is het geheim van onze zuiderburen? Volgens schrijvers Nuyens en Van Dael is er in België veel talent dat elkaar versterkt en de lat telkens hoger legt. Daarnaast is de ondersteuning vanuit televisiezenders en het Vlaams Audiovisueel Fonds uitstekend. Van Dael: ‘Ze pushen ons om nieuwe ideeën te ontwikkelen en benadrukken dat we niet voortdurend hetzelfde moeten doen. Hopelijk blijven deze middelen aanwezig.’

Regisseur Bouvijn noemt daarnaast ook een kenmerk dat Vlaamse producties onderscheidt van bijvoorbeeld Nederlandse. Een element dat de jury in Cannes wellicht aansprak. ‘Ik denk dat er een zekere subtiliteit in ons werk zit. We doen in Vlaanderen meer met beeld en subtekst dan met tekst. (lacht) Gek om te zeggen natuurlijk, ik heb net een rechtbankdrama gemaakt met uitsluitend tekst.’

De tiendelige serie De twaalf is vanaf zondag 3 november te zien op Eén (21.05-21.55uur)