In aanloop naar Bevrijdingsdag tippen we tien bijzondere films en documentaireseries over de Tweede Wereldoorlog. Met onder meer films uit Estland, Spanje en Hongarije.

Films

1944

Te zien op: CineMember, Google Play en iTunes

In de zomer van 1944 verscheen een brigade Nederlandse Waffen SS'ers in Estland. Sneue pispaaltjes voor de Duitse wapenbroeders vanwege de snelle Nederlandse overgave, en mals kanonnenvlees voor de Russen. Dit Estlandse drama gaat over die wonderlijke linie, waar talloze Estlandse landgenoten en familieleden tegenover elkaar kwamen te staan, geflankeerd door divers Europees soldatenvolk. 1944 triomfeert als een oorlogsdrama zonder nadruk op individuele helden of een allesverslindende veldslag. De glansrol is voor de gedeelde verbijstering aan beide kanten over de waanzin van de dag. Kundig gedoseerd drama.

Beanpole

Te zien op: Pathé Thuis en Picl

Verlangen naar jeugdige onschuld en een nieuw leven staan centraal in deze indrukwekkende, in Leningrad gesitueerde post-oorlogsfilm. Over verpleegster Iya (de ‘bonenstaak’ uit de titel), die door haar oorlogservaringen lijdt aan catatonie. En haar uit het leger teruggekeerde hartsvriendin Masha, die een kind als houvast wil. Regisseur Balagov (Tesnota), leerling van de Russische grootmeester Aleksandr Sokoerov, werd in Cannes dubbel bekroond voor zijn beklemmende relatiedrama. Waarin hij accenten legt in bloedrood en gifgroen, en waarin het leven in Leningrad oogt als vergeeld papier.

Elser

Te zien op: CineMember, Google Play en iTunes

Dertien minuten te laat ging de zelfgemaakte bom van meubelmaker Georg Elser in 1939 af, die hij in de Bürgerbräukeller in München had achtergelaten om Adolf Hitler en zijn gevolg te doden. Kort daarna werd hij aan de Zwitserse grens aangehouden, om later in concentratiekamp Dachau te worden geëxecuteerd. Der Untergang-regisseur Hirschbiegel presenteert Elser als rokkenjager, muzikant en vrije geest, contrasterend met het voorheen dominante beeld van de verwarde mopperaar uit Zwaben. Een liefdevol en intelligent portret van een miskende verzetsheld.

El fotógrafo de Mauthausen

Te zien op: Netflix

Waargebeurd maar relatief onbekend, dit verhaal over Francisco Boix, een van de ruim zevenduizend Spanjaarden die tijdens WOII werden opgesloten in het Oostenrijkse concentratiekamp Mauthausen. Als fotograaf wordt Boix gedwongen propagandafoto’s van het kamp te maken. Wanneer hij op negatieven stuit van gruweldaden die de nazi's verborgen willen houden, smeedt hij plannen om deze het kamp uit te smokkelen. Even spannend als aangrijpend drama is fraai gefilmd, sober verteld en bij tijden schokkend bruut. De historische foto’s in het slot maken binnen de context diepe indruk.

Der Hauptmann

Te zien op: Amazon Prime, Google Play en iTunes

Een van desertie verdachte Duitse soldaat vindt het uniform van een gedecoreerde luchtmachtkapitein, verzamelt volgelingen en richt zo in de laatste twee weken van de Tweede Wereldoorlog een slachtpartij aan in een Duits strafkamp. Het is eten of gegeten worden in dit op ware gebeurtenissen gebaseerde portret van de twintigjarige oorlogsmisdadiger Willi Herold, die het morele failliet van de nazistaat belichaamt. Een vet aangezet, cynisch-absurd anti-oorlogsdrama in zwart-wit, met soms Tarantino-esque genre-elementen. Van de Duitse regisseur van de Amerikaanse blockbusters Insurgent (2015) en Allegiant (2016).

Homecoming (1945)

Te zien op: CineMember

Op een hete zomerdag in 1945 arriveren een orthodox-joodse vader en zoon in een Hongaars dorp, waar die dag een trouwerij zal plaatsvinden. Wat willen ze, en wat hebben ze voor geheimzinnige lading bij zich? Geleidelijk stijgt de paniek in het dorp, en niet zonder reden. De bescheiden plot van dit oorlogsdrama, gefilmd in prachtig zwartwit, ontvouwt zich als een western, compleet met veel grimmige blikken, onheilspellende muziek en een uitgekiende spanningsopbouw. Ook de explosieve climax ontbreekt niet, al blijft het geweld vooral psychologisch.

Idi i smotri (Kom en zie)

Te zien op: Lumière.nl en Picl (alleen via Eye)

De vijftienjarige Flyora heeft er zin in, als hij in 1943 op het Wit-Russische platteland door de partizanen wordt ingelijfd. Maar als hij kennismaakt met de verschrikkingen van de oorlog, gaat de glans er gauw vanaf. Nadat hij tijdens gevechtshandelingen afgedwaald raakt van zijn groep, probeert hij met een meisje de weg terug te vinden naar zijn geboortedorp. Meesterlijke aanval op de oorlogsretoriek uit communistische propagandafilms, die door zijn surrealistische, impressionistische vorm de verpletterende oorlogservaringen van de jonge Flyora tastbaar weet te maken.

Lees ook: ‘Een van de beste antioorlogsfilms aller tijden'

Lore

Te zien op o.a. CineMember, Pathé Thuis en Videoland

De veertienjarige Lore is de oudste dochter uit een volbloed nazi-gezin. Als Das Vaterland begin 1945 in elkaar klapt en haar ouders gevangen worden gezet, moet ze met haar broertjes en zusjes veilig van Beieren (Zuid-Duitsland) naar Hamburg (Noord-Duitsland) zien te komen. Onderweg ontmoet ze de Joodse Peter, die ze als goede nazi-dochter natuurlijk veracht. Maar tegelijkertijd voelt het seksueel ontluikende meisje zich ook tot hem aangetrokken. Intrigerende mix van coming of age-film, roadmovie en WO II-drama, van de met een Duits-Joodse man getrouwde Australische regisseur Shortland.

Documentaireseries

Five Came Back

Te zien op Netflix

Vijf beroemde filmmakers – John Ford, William Wyler, John Huston, Frank Capra en George Stevens – werden tijdens de Tweede Wereldoorlog door het Amerikaanse leger richting het front gestuurd om propagandafilms voor het thuispubliek te draaien. Zo was Ford onder meer getuige van de Slag bij Midway, maakte Capra talloze aflevering van de Why We Fight-reeks en filmde Stevens de bevrijding van het concentratiekamp Dachau. In deze fascinerende, driedelige documentaireserie  wordt hun verhaal verteld door vijf hedendaagse collega's (Francis Ford Coppola, Guillermo del Toro, Paul Greengrass, Lawrence Kasdan en Steven Spielberg).

The War

Te zien op Netflix (t/m 9 mei)

In deze imposante miniserie, bestaande uit zeven afleveringen met een totale speelduur van maar liefst veertien uur, behandelen documentairemakers Ken Burns en Lynn Novick (Baseball, The Vietnam War) de volledige Tweede Wereldoorlog vanuit Amerikaans perspectief. Briljante zet is om de oorlog enkel door de lens van de inwoners van vier 'typisch Amerikaanse' steden te beschouwen. Zo vertellen soldaten uit Mobile, Alabama en Sacramento, Californië hun eigen verhaal door middel van de brieven die ze naar hun familie en geliefden stuurden. Ook de vrouwen en kinderen die thuis achterbleven komen aan bod. Een meesterwerk, al vertelt The War zeker niet de hele wereld.