VPRO Meet-up: Tegenlicht - Riet, lisdodde en veenmos als waterlinie tegen klimaatverandering

Zo beschermt dit wapen van eigen bodem onze grenzen volgens Hans Joosten

Tijd voor de nieuwe waterlinie
‘Wij lopen over 95% water,’ vertelt veenprofessor Hans Joosten wanneer we ’m treffen op de grens tussen Drenthe en Friesland, waar hij ons een van de laatste hoogveengebieden van Nederland laat zien. ‘Veen is natter dan melk, natter dan bier. En toch kun je er – met enige moeite – overheen lopen… Dichter bij Jezus Christus kun je niet komen, zeg ik altijd.’

Door heel Europa groeit een plantje met een bijzondere gave. Veenmos.

Duizend jaar geleden bestond meer dan de helft van Nederland uit onbegaanbaar veenmoeras. Maar toen we eenmaal ontdekten dat dat natte veen drooggelegd kon worden, wat niet alleen een vruchtbare landbouwgrond opleverde maar ook de belangrijkste brandstof van de Gouden Eeuw: turf. ‘Rembrandt en de enorme rijkdom van Nederland zou niet bestaan hebben zonder die beschikbaarheid van brandstof.’

In Europa zijn nog altijd veel veengebieden ontwaterd, maar het ontwateren van veen heeft ons kwetsbaar gemaakt, zegt veenprofessor Hans Joosten. Want nat veen is een belangrijk wapen. Tegen klimaatverandering, maar ook tegen dreiging van landen als Rusland.

Tegelijkertijd waarschuwt hij dat Nederland zelf steeds kwetsbaarder wordt: het land daalt, de zee stijgt en de kosten om alles droog te houden nemen toe. Nederland is een badkuip waarvan de stop langzaam loslaat.

Joosten pleit er daarom voor om veengebieden weer nat te maken. Dat blijkt verrassend eenvoudig: stoppen met ontwateren is vaak al genoeg. En het heeft meerdere voordelen. Nat veen stoot nauwelijks CO₂ uit, helpt tegen bodemdaling en maakt het landschap klimaatbestendiger.

Dat brengt pijnlijke vragen ter tafel voor boeren in veenweidegebieden. Generaties lang hebben zij dit land ontgonnen en bewerkt. Toch is doorgaan op de huidige manier wat Joosten betreft niet houdbaar. Het perspectief ligt volgens hem in ‘nat produceren’, en dus: gewassen verbouwen die tegen water kunnen. Zo zijn riet, lisdodde en veenmos niet alleen bruikbaar als bouwmateriaal, ze helpen ook de uitstoot van de bouwsector te verlagen.

Bovendien kan veen een belangrijke geopolitieke rol spelen. Dat wil zeggen: door de geschiedenis heen vormden moerassen natuurlijke grenzen – zelfs Napoleons Grande Armée was niet opgewassen tegen moerasgebieden, en ook tanks doen het doorgaans slecht op een drijvend waterbed.

Nu had Napoleon inderdaad geen beschikking over hightech wapens en worden oorlogen nu met drones beslecht, land bezetten kan alleen met mensen en voertuigen. En natte, slecht toegankelijke gebieden beperken die beweging.

Voor de toekomst van Europa ziet Joosten veen dus als onmisbare bondgenoot.

Hoe lang houdt Nederland het hoofd nog boven water?

De zeespiegel stijgt en de bodem zakt. Zullen dijken en waterschappen de komende honderd jaar nog wel toereikend zijn om ons tegen het water te beschermen? Hoe gaan we om met de fundamentele onzekerheid omtrent de zeespiegelstijging en welke invloed heeft het op de Nederlandse identiteit? Hoeveel zal de zeespiegel de komende honderd jaar stijgen? De verwachtingen lopen zover uiteen, van dertig centimeter tot drie meter, dat deze ingebedde onzekerheid de voornaamste uitdaging is waarvoor ingenieurs, landschapsarchitecten en beleidsmakers staan. In de Krimpenerwaard is de situatie al nijpend en de nieuwe strijd tegen het water is al begonnen. Welke oplossingen zijn zo wendbaar dat ze toepasbaar zijn op alle mogelijke scenario’s? Ideeën zijn er in ieder geval genoeg. Veel mensen denken na over zeespiegelstijging, en wat we er aan kunnen doen. Van tijdelijke eilanden tot drijvende steden.

De aflevering Waterlanders werd uitgezonden in 2019. Dit is een samenvatting daarvan.

Doe mee

Aanmelden is niet verplicht maar wordt wel gewaardeerd.
Toegang gratis, een vrije gift is welkom.

Graag meld je vooraf aan via een bericht aan: werkgroep@tegenlichtzwolle.nl