steun vpro

de vrijheid van tahrir

, Elja Looijestijn

de vrijheid van tahrir

Elja Looijestijn ,

Journalist en arabist Esmeralda van Boon woonde om de hoek van het Tahrirplein in Cairo. Twee jaar na de Islamitische Revolutie peilt ze de stemming in de driedelige VPRO-reeks De vrijheid van Tahrir.

bekijk hier de aflevering van zondag 5 mei

bekijk hier de eerste aflevering

extra interview

Ferida Jawad werkt als taaldocent voor het Nederlands-Vlaams Instituut in Egypte en was met man en kind op het Tahrir plein ten tijde van de protesten. Zij vertelt over de situatie voor en na de revolutie en wat er volgens haar nodig is om Egyptische jongeren echt perspectief te bieden. 

bekijk hier aflevering 2

afl 2.: buiten caïro

De Sinaï is een belangrijk gebied in de regio. De autochtone bevolking wordt gevormd door de bedoeïenen, die hun hoop hebben gevestigd op een toekomst in het toerisme en met hun eigen wetten geschillen over strategische stukken proberen op te lossen. De ooit door Israël bezette Sinaï staat, sinds de akkoorden van Camp David in 1979, onder streng toezicht. Het gebied dat anderhalf keer zo groot is als Nederland is vol controleposten, waar iedere voorbijganger zijn paspoort moet laten zien. De dreiging van de aanslagen die hier in het verleden plaatsvonden zijn er nog steeds en buitenlanders lopen gevaar ontvoerd te worden. De bedoeïenen die hier als nomaden leven, worden door de Egyptische regering als tweederangs burgers behandeld.

Na de revolutie is het toezicht van Caïro kleiner geworden en lijkt de wetteloosheid in het gebied toe te nemen. Voor de bedoeïenen geen probleem, zij hebben immers al eeuwenlang hun eigen regels en wetten. Van de kustplaats Ras Sudr, aan de Rode Zee, niet zo ver van Caïro, hopen ze een toeristische trekpleister te kunnen maken. Maar verschillende bedoeïenenstammen zijn nu in conflict over een paar stukken land die een strategische ligging hebben. De geschillen proberen ze met hun eigen wetten op te lossen. Caïro komt hier niet meer aan te pas. Ondertussen loopt het aantal vakantiegangers in de bekende badplaats Sharm el Sheikh sterk terug, wat niet veel hoop geeft voor een toekomst in het toerisme. 

Nederland 2, 20.25 uur, zondag 28 april

in gesprek met esmeralda van boon

Esmeralda van Boon (1977) woont in een modern rijtjeshuis in het centrum van Groningen. We spreken elkaar aan de keukentafel, terwijl haar acht maanden oude dochtertje boven ligt te slapen. Het raam kijkt uit op een braakliggend terrein waar nieuwbouw moet komen. Heel anders dan haar tweede thuis: het chaotische centrum van Caïro, waar Van Boon jaren woonde. Toen ze Moderne Midden-Oosten studies met de specialisatie Arabisch ging studeren, was ze nog nooit in het Midden-Oosten geweest. ‘Een onderdeel van de opleiding is vijf maanden in Caïro studeren. Dan kom je terecht in een mierennest van achttien miljoen mensen, met 45 graden. Toen we uit het vliegtuig stapten, stonden 200 mannen in jurken ons aan te staren. Maar ik wist eigenlijk meteen dat ik langer wilde blijven. Ik deed hard mijn best om de taal goed te leren. Egyptisch Arabisch wordt in de hele regio begrepen, omdat veel films, soaps en muziek daar vandaan komen. In combinatie met standaard Arabisch, dat iedereen op school leert, kan ik me overal verstaanbaar maken.’

Rumoer
In totaal woonde Van Boon ruim zes jaar in Egypte. Na haar opleiding zette ze in Caïro een mediakantoor op. Ze woonde midden in het centrum, om de hoek van het Tahrirplein. ‘Ik maakte Egyptische vrienden en had veel contact met de buren. Ik vond Caïro een heerlijke stad. Mensen leven minder op de agenda. Soms ging ik de deur uit voor een lunchafspraak, had ik de hele dag spontane ontmoetingen en gesprekken en kwam ik pas om twee uur ’s nachts thuis. Caïro is enorm energiek en levendig, er is altijd iets te doen. Er is continu rumoer. Als ik even in Nederland was, kon ik niet slapen van de stilte.’
Als jonge vrouw was het ‘prima’ werken in de regio, vond Van Boon. ‘Ik lette op mijn kleding, ik liep niet rond in een topje. Soms werd ik moe van de opmerkingen, het gesis en de blikken, maar na een tijdje leerde ik met mijn blik op oneindig over straat te gaan. Als journalist ondervond ik ook voordeel van mijn vrouw-zijn. Ik ben in Egypte een rare categorie: journalist, westers, en toch vrouw. Mensen wisten niet zo goed wat ze met me aan moesten. Ik mocht bij de vrouwen zitten, maar ook bij de mannen. Het helpt natuurlijk enorm dat ik de taal goed spreek. Soms zeggen mannen in eerste instantie: “Wat moet zij hier?”, maar als ik dan mijn mond open doe, binden ze in.’
Van Boon werkte in de hele regio als lokale producer en tolk voor actualiteitenprogramma’s en als journalist en radioverslaggever. ‘Over het algemeen kon ik mijn werk in Egypte onder Moebarak prima doen, al waren er  grenzen waar ik rekening mee moest houden. Je wist nooit welke muren oren hadden. Ik weet zeker dat de overheid een dossier over mij bijhield. We mochten geen politie of militaire gebouwen filmen en er moest altijd een begeleider van de regering mee. We moesten aangeven welke straat, en later zelfs welk gebouw we wilden filmen. Maar als ik met de begeleider afsprak dat hij een goede fooi zou krijgen, wilde hij altijd wel even een pakje sigaretten gaan halen zodat we de gewenste shots konden maken.’

Maat vol
De Arabische revolutie brak los toen Van Boon Caïro weer verruild had voor Groningen. ‘Vier jaar achter elkaar in zo’n drukke, vieze, hete stad is best lang. Ik was er een beetje moe van en wilde graag dichter bij mijn familie zijn. Maar ik bleef wel veel reizen naar het Midden-Oosten.’
De dag voor 25 januari 2011, toen de protesten op het Tahrirplein begonnen, werd ze opgebeld door een Egyptische vriend. ‘Heb je je koffers al gepakt?’ vroeg hij. ‘Ik zei: hoezo? Ik wist wel dat er een demonstratie was georganiseerd, maar verwachtte er niet zo veel van. Ik was al zo vaak bij van die demonstraties geweest. Dan waren er vier keer zo veel politiemannen als demonstranten en werden ze in een donkere doodlopende steeg gedreven. Maar deze opstand was anders, bleek al snel. De volgende dag zat ik in het vliegtuig om voor Nieuwsuur verslag te doen. Ik had het er vaak met Egyptische vrienden over gehad hoe het zou zijn als Moebarak geen president meer was. Maar dan hadden we het altijd over de verre toekomst. Nu was toch de maat vol. De regels werden steeds strenger en men kreeg het economisch steeds zwaarder. Toch was ik verrast over hoe snel het ging, net als veel demonstranten zelf. Binnen achttien dagen was Moebarak afgezet. Op dat moment stond ik voor het televisiegebouw. Mensen om mij heen vielen elkaar in de armen en begonnen te huilen. Ik belde de redactie in Hilversum om te vragen of het klopte dat Moebarak afgetreden was, maar hoorde door het gejoel vrijwel niets door de telefoon. Ik wist net als iedereen om me heen dat Egypte nooit meer hetzelfde zou zijn.’

Frustratie
De snelheid van de omwentelingen in Tunesië en Egypte zorgden voor hooggespannen verwachtingen bij de bevolking. Twee jaar later zijn die verwachtingen niet ingelost. ‘Iedereen rekende erop dat het meteen beter zou worden. Maar een revolutie voltrekt zich niet in één dag. Caïro is alleen maar onrustiger, armer en gevaarlijker geworden. Er is veel ontevredenheid en frustratie. Jongeren stonden tijdens de revolutie op auto’s te scanderen dat ze nu eindelijk konden gaan werken en dus trouwen. De basiszaken waarom men de revolutie begon, werk en liefde, zijn voor de meesten nog niet bereikt. Dus ze blijven de straat op gaan.’ 
Van Boons Egyptische kennissen zijn niet allemaal even blij met de revolutie. ‘Ze vragen zich af hoe het verder moet. Ze zijn moe, het blijft onrustig rond het Tahrirplein en in andere delen van de stad. Caïro is nog behoorlijk ontwricht. Mijn koptische vrienden zijn bang dat ze minder vrijheid zullen krijgen met de Moslimbroeders aan de macht. Een andere vriend kon ik een hele tijd niet bereiken. Hij is depressief geworden, lamgeslagen van de hele situatie. Ondanks alles zijn de meesten toch blij dat het gebeurd is. Ze beseffen nu wat een menigte teweeg kan brengen, dat is ook heel belangrijk. Anderen zeggen: we moeten misschien een keer stoppen met protesteren tegen van alles waar we het niet mee eens zijn, en structureel gaan werken aan wat we wél willen.’

Tahrir-baby
De vrijheid van Tahrir is een drieluik over de gevolgen van de Egyptische revolutie. Van Boon is de gids in de eerste twee delen, Monique Samuel in het laatste. In de eerste aflevering ontmoet Van Boon stellen die elkaar tijdens de revolutie op het Tahrirplein hebben leren kennen. Ramy en Shaima vierden hun huwelijk zelfs op het plein, twee anderen hebben al een Tahrir-baby. Zij vertellen blij hoe hun liefde is opgebloeid, maar hun gezichten betrekken als het gesprek gaat over de huidige staat van het land. ‘Er zijn in die weken op het plein heel veel liefdes en vriendschappen opgebloeid. Het was zo’n heftige, intense tijd, dat zorgt voor een grote verbondenheid. Onderlinge verschillen werden minder belangrijk, zoals voor Ahmed en Rime. Hij is moslim en zij is christen. In het zicht van de revolutie deed dat er niet meer toe, en hun families hebben het nu ook geaccepteerd.’
De ervaringen verbinden, maar laten ook littekens na. ‘Ahmed en Rime zijn bezig iets op te bouwen, met onderwijs en kunstprojecten. Ze zijn teruggeweest naar het plein voor het jubileum van de revolutie op 25 januari. Maar er braken rellen uit met traangas. Ze hadden hun babydochter bij zich, dus ze zijn snel vertrokken. Ramy en Shaima komen nog veel op Tahrir, hij is advocaat en nog actief demonstrant. Maar Mohannad, die we spreken met zijn zwangere vrouw Eman, is erg teleurgesteld. Alles staat stil, volgens hem.’

Wetteloosheid
In de tweede aflevering gaat Van Boon naar de Sinaï. ‘Dat is een stuk woestijn tussen Egypte, Israël en Gaza. Het regime van Moebarak behandelde de oorspronkelijke bevolking, de bedoeïenen, altijd als tweederangs burgers. Als er een misdaad gepleegd werd, werden ze vaak aangewezen als daders en zonder proces vastgezet. Ze hebben hun eigen rechtssysteem en trekken zich niets aan van de Egyptische staat. Nu maakt men zich zorgen dat er een soort staat van wetteloosheid zal ontstaan. Het toerisme is ingestort en er vinden veel ontvoeringen plaats.’
Uiteindelijk zal het goed komen met Egypte, daar is Van Boon van overtuigd. ‘Maar dat kan nog jaren duren. Toch geven de mensen de hoop niet op. Natuurlijk niet. Als je ergens voor gevochten hebt, vrienden verloren, dan wil je wel dat het ergens toe geleid heeft. Als die hoop weg is, ben je nergens meer.’

De vrijheid van Tahrir
Zondag, Nederland 2, 20.15-21.10 uur

monique samuel

In de eerste twee afleveringen van De Vrijheid van Tahrir is Esmaralda van Boon gids. In de derde aflevering bezoekt politicologe Monique Samuel, schrijfster van het boek 'Mozaïek van de Revolutie', haar vrienden en familie in Cairo, waar zij een jonge generatie tegenkomt die vol idealen aan de revolutie is begonnen en zich niet meer aan de kant laat zetten. In Pauw & Witteman legt ze alvast uit hoe het land polariseert: politiek wordt het steeds conservatiever, sociaal-maatschappelijk steeds vrijer.