Pop-ups, plings en pushberichten eisen op elk moment van de dag jouw aandacht op. Je digitale leven kan soms nog overweldigender zijn dan het echte leven. Zeker nu we meer online dan offline leven. Dit is wat al die digitale prikkels met je doen en waarom je meer offline wil leven.

‘Hello! Jouw maaltijdbox wordt morgen rond 19:10 bezorgd!’
‘Podcasts: Er zijn 2 nieuwe afleveringen van je favoriete podcast beschikbaar.’
‘Calender: Invite – Redactievergadering’
‘Netflix: Dit is de top 10 van best bekeken titels in jouw regio.’
‘Whatsapp: drie ongelezen berichten.’

Zomaar wat push-berichten op mijn telefoon die elkaar binnen enkele minuten opvolgen. En dan heb ik de berichten van Outlook, Teams en Slack op mijn laptop niet eens meegeteld. Vroeger kwam de postbode een keer per dag, maar tegenwoordig is er bijna elke minuut wel een bericht of melding. Onze hersenen verwerken zo gemiddeld 120.000 prikkels per dag. Ter vergelijking: dat waren er in de Middeleeuwen slechts zo’n 25.000.

blij brein

Met de komst van technologie is het aantal prikkels enorm toegenomen, maar onze hersenen zijn niet mee geëvolueerd. Onze grijze massa is een eeuwenoud systeem, dat niet ontworpen is voor het verwerken van zoveel prikkels tegelijkertijd. Multitasking en steeds van focus veranderen vergt veel van ons brein.

Toch vinden onze hersenen nieuwe prikkels fijn en daarom laten we ons graag afleiden. Laat de smartphone nou hét ultieme afleidingsinstrument zijn. Iedere keer als jij op je telefoon kijkt en een nieuwe prikkel krijgt maken je hersenen het gelukshormoon dopamine aan. Onderzoekers vergelijken een telefoonverslaving ook wel met een drugsverslaving, waarbij het beloningssysteem in de hersenen ook overspoeld wordt met dopamine. Dit geluksstofje zorgt ervoor dat we ons tevreden en beloond voelen. Een fijn gevoel, dat we keer op keer op keer willen ervaren.

De Amerikaanse neuroloog Daniel Amen legt uit dat te veel tijd op social media doorbrengen schadelijk voor je brein is. 'Door social media en schermpjes daalt je bloedsomloop, waardoor je hersenen krimpen. Je wordt er letterlijk dommer en futlozer van.'

In sommige landen, bijvoorbeeld Zuid-Korea en China is een social media-verslaving een erkende psychische aandoening. Er bestaan zelfs intense afkickprogramma’s om verslaafde tieners op militaire wijze te ‘detoxen’ van hun telefoons.

scrollen als een dolle

De makers van social media-apps zijn ook op de hoogte van deze inwerking op het brein. Zo weet Instagram op een sluwe manier onze tijd op te slokken. Bijna niemand denkt voor ze de app openen: ‘Zo, laat ik eens even een uur doelloos rondscrollen’. Toch brengen we met z’n allen veel tijd door op het platform, vaak meer dan we zouden willen. Instagram is zo ontworpen om zo lang mogelijk jouw tijd vast te houden. Want hoe langer jij daar bent, hoe meer reclame je voorgeschoteld kunt krijgen. Dat is het verdienmodel. Aanbevelingen, psychologische en visuele trucjes: alles wordt op alles gezet om jouw aandacht vast te houden.

In de Instagram-documentaire #followme duikt Nicolaas Veul in het verdienmodel achter Instagram en influencers. Nicolaas vraagt zich af wie de winnaars en wie de verliezers zijn in deze online industrie. En hoe voer je de strijd tegen het algoritme?

(artikel gaat door onder afbeelding)

spelen of bespeeld worden

Een van de manieren om onze aandacht langer vast te houden is gamification. Hiermee proberen apps je te verleiden om te klikken, swipen of verder te kijken. Van je liefdesleven tot het doen van boodschappen: alles wordt een spelletje. Wat zijn de gevolgen van die tendens? En wat is het spel dat tegelijkertijd aan de achterkant – door de bedrijven die deze apps bedenken – met ons gespeeld wordt? 

Voor jongeren wordt een deel van hun status bepaald door het aantal volgers dat ze op Instagram hebben en het aantal likes dat hun foto’s krijgen. Heb je er minder dan een x aantal? Dan kan dat schadelijk zijn voor je populariteit.

Maar hoe schadelijk is die ontwikkeling voor het zelfbeeld van deze jongeren? Bekijk hieronder een fragment uit de VPRO-themauitzending Game of Phones.

crack voor telefoonverslaafden

Het is niet voor niets dat de beste ideeën vaak onder de douche ontstaan. Het is een zeldzaam momenten zonder prikkels. Want alle andere momenten dat we even niets te doen hebben, vullen we op met onze telefoon. In de rij voor de kassa, al wachtend op de trein, in de trein, tijdens het koken, en ga zo maar door.

Cal Newport, docent Theoretische Informatica op de Universiteit van Georgetown en schrijver van het boek Digitaal minimalisme noemt social media ‘crack voor telefoonverslaafden’. Alleen zijn met je gedachten en wandelen is een ideale manier om problemen op te lossen, op jezelf te reflecteren en gelukkiger te worden, schrijft hij.

maar ik wil niks missen

Gemiddeld kijken Nederlanders zo’n 10 tot 20 keer per uur naar hun smartphone. Dit is killing voor je productiviteit, (mentale) gezondheid en sociale leven. Zelfs met kramp in onze vingers van het scrollen blijven we die telefoon pakken. Waarom? De ‘fear of missing out’ (FOMO) neemt het over. Stel dat je een paar uurtjes niet op je telefoon kijkt en net een belangrijk telefoontje, berichtje of leuke post mist. Je kan zelfs ‘fantoomtrillingen’ ervaren, waarbij je denkt dat je je telefoon voelt trillen, terwijl dit niet zo is.

De stijgende populariteit van hashtags als #socialdetox, #digitaldetox en #evenoffline verraadt dat online zijn allang niet meer alleen maar leuk is. En het feit dat we de behoefte voelen om onze online afwezigheid aan te kondigen laat al zien hoe onmisbaar we ons voelen op ieders schermpje. Altijd en overal online kunnen zijn heeft een keerzijde. Verlies van privacy, gebrek aan concentratie, minder oogcontact en zelfs fysieke klachten door allergie voor digitale signalen.

Naarmate de digitale netwerken oprukken, zijn er steeds minder plekken waar je echt alleen kunt zijn. Offline zijn wordt een luxe. VPRO Tegenlicht maakte hier de special "Offline als luxe" over. Wie zich echt vrij wil voelen, kan in Camp Grounded een 'digitale detox' ondergaan.

digitale balans

Minder op onze telefoon kijken betekent dus meer rust, meer productiviteit, meer creativiteit, betere sociale contacten en meer concentratie. Moeten we die smartphone dan maar helemaal de deur uitgooien? Het korte antwoord is ‘nee’. Daar word je waarschijnlijk ook niet gelukkig van, want dan komt je vriend FOMO weer om de hoek kijken. Het gaat om het vinden van de juiste balans. Kan je daar wel wat hulp bij gebruiken? Klik dan op de link hieronder en lees 9 tips voor minder digitale prikkels.

bronnen

ScienceDirect, Jon H. Kaas: Neurocortex, Encyclopedia of the Human Brain, 2002

ScienceDirect, Gaetano Di Chiara en Valentina Bassareo: Reward system and addiction: what dopamine does and doesn’t do, Current Opinion in Pharmacology, februari 2007

Hersenstichting, Verslaving

Hersenstichting, Gedragsverslaving

TidyMinds, Maartje: Ontvolgen op instagram: minimaliseer jouw social media, 16 februari 2021

CharlotteLabee, Zo reageren jouw hersenen op jouw mobiele telefoon

Trouw, De verdieping: Verveling wordt een luxegoed, via Blendle

Vice i-D, Felicity Kinsella: Weet je nog wel hoe het is om je te vervelen?, 20 juli 2016