Sofoula Schalkwijk

over de (on)macht van de maker

, Door Anne Moraal

De redactie van Nooit Meer Slapen krijgt wekelijks meer kunst en cultuur te zien dan in ons radioprogramma past. Daarom delen we online onze persoonlijke culturele fascinaties. Deze keer: Sofoula Schalkwijk (49). Als redacteur is ze verantwoordelijk voor de gasten van ons programma. Ze studeerde Nieuwgrieks en maakte als reporter verhalen voor de radio.

In een wereld vol problemen kun je je als individu machteloos voelen. Zeker als je met je neus op de feiten wordt gedrukt op het International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA). Wat kun je in je eentje nou betekenen? Voor geëngageerde filmmakers is deze vraag van nog grotere betekenis, want wat doe je als je voor een keuze wordt gesteld: blijf je filmen of grijp je in? Sofoula ging naar previewdag en keek twaalf uur lang documentaires. Meteen bij de eerste film was het raak toen een afgebeulde Indiase fabrieksmedewerker aan de filmmaker vroeg: “Wat ga je voor ons doen?”

Machines van filmmaker Rahul Jain neemt het publiek mee, diep een Indiase textielfabriek in. “Het is een prachtige film”, zegt Sofoula, “Je voelt je bijna schuldig als je die mooie beelden bewondert. De vonken die meteen aan het begin uit de op kolen gestookte fabrieksoven komen, bijvoorbeeld, dat vormt zo’n bijzonder schouwspel.”

Maar de realiteit is minder aantrekkelijk. Een groot deel van de textielarbeiders zijn boeren met schulden. Ze worden gedwongen om er na een dienst van twaalf uur nog een nachtdienst achteraan te plakken. Slaapwandelend lopen ze door de helse fabriek. Felle, vrolijke stoffen steken schril af tegen de uitzichtloze situatie waar de arbeiders zich in bevinden. Een minderjarige jongen staat knikkebollend naast een bak met chemicaliën, waar hij meters stof overheen moet trekken.

“Als filmer zou ik me echt moeten beheersen om de camera niet weg te leggen en dat kind af te lossen. Wel is hij de enige met nog een soort van bescherming: een paar te grote handschoenen”, zegt Sofoula.

De taak van een filmmaker is juist om de camera niet neer te leggen. “Dat lijkt mij een worsteling”, zegt Sofoula, “ik vind het heel knap dat makers dat kunnen scheiden.” En dan, aan het einde van de film vraagt een afgematte arbeider rechtstreeks aan Rahul Jain de gevreesde vraag: “Wat ga je voor ons doen?”’ (tekst gaat verder onder foto)

Sofoula: “In het verleden heb ik een paar radioreportages gemaakt over de toenmalige crisis in Griekenland.  Toen worstelde ik ook met die vraag. Al die ellende in een ander Europees land, met mensen waar je je mee kunt identificeren. De gepensioneerde man die rent voor een bord eten, dat zou ook mijn vader kunnen zijn. In veel huizen ging de verwarming ’s winters niet aan, mensen zaten met dekens om televisie te kijken. En ik kwam uit het land van Dijsselbloem, die als heel bepalende factor voor het Europese economische beleid werd gezien. Ik had grote moeite om dat niet te laten doorklinken in mijn reportage.”

In de film geeft Jain geen antwoord op de aan hem gestelde vraag en zegt daarmee heel veel. Want het antwoord is niet eenduidig. “Ter plekke is het antwoord 'niets'”, zegt Sofoula, “want op dat moment kan hij niets voor ze doen. Maar door te blijven filmen, de situatie aan het publiek te laten zien is het antwoord ook: heel veel.”

Bekijk hieronder de trailer van Machines: