'Alle verhalen gaan over macht'

Podcaster Chenjerai Kumanyika

De Amerikaanse professor, rapper én podcastmaker Chenjerai Kumanyika strijdt voor een diverser geluid in de media. 'Welke krachten zijn in het spel als bepaalde mensen worden buitengesloten?'

Chenjerai Kumanyika (46) is gearriveerd journalist, universitair docent en maker van een prijswinnende geschiedenispodcast. Hij praat echter met de intonatie van een hiphopper, gaat steevast gekleed in zwart leer en heeft een bulderende lach. ‘Things I’ve Seen’ van zijn band Spooks was in 2000 een wereldhit, maar hij verruilde de muziekbusiness voor de studeerkamer. Rond 2015 besloot Kumanyika de podcastwereld in te gaan. Hij volgde een cursus, waarbij hij voor het eerst probeerde een voice-over in te spreken. Toen viel hem op dat hij probeerde te klinken als zijn voorbeelden van de Amerikaanse publieke omroep; een stuk ‘witter’ dan hij normaal praat. Het essay dat hij hierover schreef vormde de aanzet tot een uitgebreide discussie in de vs over het aanbod van verschillende stemmen en culturen op de radio en in podcasts.

Als podcastmaker probeert Kumanyika een ander perspectief te bieden dan het dominante. In Uncivil betrekt hij dat op de Amerikaanse Burgeroorlog, een stuk geschiedenis dat in de Verenigde Staten nog enorm leeft. Kumanyika en zijn collega Jack Hitt vertellen onderbelichte verhalen over de oorlog, vaak met zwarte en/of vrouwelijke hoofdpersonen. Ook maken ze regelmatig de verbinding tussen de oorlogstijd en nu, want op bepaalde vlakken zijn de onderwerpen die ze behandelen heel actueel. In 2017 won Uncivil de prestigieuze Peabody Award.

Kumanyika is naar Amsterdam gekomen om op het Oorzaken Festival, dat draait om podcast en audioverhalen, te praten over het belang van diversiteit in de media. Alle verhalen draaien in essentie om macht, is zijn boodschap. Degene die het verhaal vertelt, welke elementen hij uitlicht, de manier waarop het verhaal verteld wordt; het zegt altijd iets over de structuren in de maatschappij. En die moeten zichtbaar worden gemaakt om iets te kunnen veranderen en uiteindelijk tot meer gelijkwaardigheid te komen.

Heel saai

Het is een goed verhaal, dat van de stoere rapper die een sociaal bewuste academicus werd, maar Kumanyika was eerder voorbestemd voor hoger onderwijs dan voor hiphop. Zijn moeder is emeritus hoogleraar epidemiologie en zijn vader zette zich in de jaren zestig al in voor zwarte burgerrechten. Zijn Nederlandse stiefvader promoveerde in de sociologie en antropologie en werkt nu op het gebied van volksgezondheid voor de Verenigde Naties. ‘Eigenlijk ben ik heel saai,’ zegt hij met zijn kenmerkende gulle lach, ‘ik ben gewoon mijn ouders gevolgd.’ Hij promoveerde in de massacommunicatie met een proefschrift over hiphop en sociale rechtvaardigheid. ‘Mijn opleiding in kritische mediastudies heeft me anders naar de wereld laten kijken op het gebied van thema's als gender, ras en sociale verhoudingen.’

Die blik wordt duidelijk als ik hem vraag waarom hij in zijn keynote speech op het podium vertelde dat hij er nog altijd mee worstelt om op een podium te staan voor een overwegend wit publiek. ‘Je ziet er voor mij uit als een vrouw,’ begint hij zijn antwoord. ‘Identificeer je jezelf ook zo? Wij leven in een patriarchale maatschappij die bepaalde verwachtingen heeft van vrouwen: ze moeten glimlachen, er mooi uitzien, lief zijn. Er zijn ook verwachtingen op het gebied van kleur. Zelfs als ik uitgenodigd word op een evenement als dit, om te praten over complexe problemen, kan ik op het podium het idee niet van me afschudden dat zwarte mensen van oudsher gediend hebben ter vermaak van witte mensen. Daar ben ik me altijd van bewust, net als de gevolgen ervan voor mijn gedrag.’

Kumanyika tijdens een paneldiscussie op het Oorzaken Festival maart 2019

Bullshit

Kumanyika’s achtergrond en persoonlijke ervaringen spelen een grote rol in zijn werk. ‘Ik vond altijd dat je er als journalist op uit moet gaan en dat niet alles om jou moet draaien,’ vertelt hij. ‘Maar waar je ook heen gaat, je neemt jezelf toch altijd mee. Het is belangrijker hoe je als journalist duidelijk maakt wat jouw rol in het verhaal is. Dat geef ik studenten ook mee als het gaat om objectiviteit. Als je zogenaamd neutraal bent, ben je eigenlijk je publiek aan het voorliegen.’

Daarom is het ook belangrijk dat mensen met allerlei achtergronden vertegenwoordigd zijn in de journalistiek, en daar maakt Kumanyika zich hard voor. In de vs is het medialandschap net als in Nederland nog steeds een grotendeels witte aangelegenheid. ‘Daarin kan volgens mij alleen echte verandering komen als je inzicht krijgt in wat daaronder ligt. Je moet begrijpen hoe macht werkt. Welke krachten zijn in het spel als er bepaalde mensen worden buitengesloten? De meeste journalisten zijn wit en dat is geen afspiegeling van de maatschappij. Je moet je afvragen hoe dat komt. Het racistische antwoord op die vraag is dat zwarte journalisten niet goed genoeg zijn, niet genoeg hun best doen, niet beschikbaar zijn. Dat is bullshit. Je moet kijken naar de onderliggende structuren die ervoor zorgen dat de situatie zo is zoals hij is, en daar iets aan veranderen.’

Hoe kan het medium podcast bijdragen in die verandering? ‘Podcasts zijn laagdrempelig om te maken, maar veel luisteraars bereiken is nog altijd moeilijk. Podcast heeft een voordeel, omdat er meer verschillende verhalen in verteld kunnen worden. Op een nieuwsredactie moet er altijd een vorm van actualiteit bij komen kijken, als het om podcast gaat kun je creatief zijn. En als mensen een podcast aanzetten, doen ze iets wat vrij uitzonderlijk is. Ze gaan misschien wel een uur luisteren naar wat je te zeggen hebt. Daar moet je gebruik van maken.’

Een manier waarop Kumanyika dat zelf doet, is door te werken aan een nieuw seizoen van Uncivil. ‘Er zijn nog veel verhalen die we graag willen vertellen. Over de Burgeroorlog, maar die vatten we breed op. Ik wil de geschiedenis belichten op een manier die zaken in beweging zet.’