2Doc: Defending Brother No. 2

Dinsdag 17 oktober, 22.50 uur, NPO 2

De Nederlandse advocaten Michiel Pestman en Victor Koppe verdedigen in Cambodja de oorlogsmisdadiger Nuon Chea, de tweede man na Pol Pot. Hij zal terechtstaan voor de misdaden tegen de menselijkheid, gepleegd tijdens het regime van Rode Khmer in jaren '70. Hoe doen Pestman en Koppe dit zonder daarbij zichzelf en hun idealen te verloochenen?

Dinsdag 17 oktober, 22.50 uur, NPO 2.

Bekijk aansluitend op 2doc.nl een DocTalk met een gesprek tussen maker Jorien van Nes en advocaat Victor Koppe.

hoe verdedig je de ideoloog van de Rode Khmer?

In 2007 krijgt advocaat Michiel Pestman telefoon. Of hij en zijn collega Victor Koppe oorlogsmisdadiger Nuon Chea willen verdedigen in een speciaal opgericht tribunaal in Cambodja. Lang hoeven ze niet na te denken: een zaak als deze zou de kroon op hun werk kunnen worden.

Nuon Chea was de tweede man naast de inmiddels overleden Pol Pot: hij staat terecht voor de misdaden tegen de menselijkheid die tijdens het regime van de Rode Khmer in de jaren '70 gepleegd zijn.

Vier jaar lang volgt de film Pestman en Koppe in hun pogingen dit voormalige kopstuk van de Rode Khmer te verdedigen. Het blijkt geen makkelijke opgave: de advocaten vermoeden dat het door de VN gesteunde tribunaal beïnvloed wordt door ongeoorloofde overheidsbemoeienis.

Michiel Pestman strijdt vanaf het begin af aan voor een eerlijk proces: hij bindt de strijd aan met de aanklagers, de rechters en zelfs met de premier van het land, Hun Sen. Als hij merkt dat hij niet verder komt dan een positie als hofnar, keert hij gedesillusioneerd terug naar Nederland.

Victor Koppe neemt het van hem over en pakt het anders aan: hij probeert de zaak op inhoud te voeren en staakt aanvankelijk de campagne tegen het tribunaal. Eenmaal verhuisd naar Cambodja verliest hij onmiddellijk zijn hart aan het land. Hij zegt zijn kantoor in Nederland op en verkoopt zijn huis om zich helemaal te kunnen wijden aan de bestudering van de geschiedenis van het land.

Wanneer hij bij toeval op een ontbrekend stuk bewijs stuit dat Nuon Chea ontlast, is het maar zeer de vraag of de rechtbank deze nieuwe bewijzen toelaat en Koppe in staat stelt de geschiedenis van de Rode Khmer te herschrijven.

Advocaat Victor Koppe met achter hem Nuon Chea

de Rode Khmer

De Rode Khmer (Khmêr Khrôm) was de militaire tak van de Communistische Partij van Democratisch Kampuchea. Van 1975 tot 1979 was de Rode Khmer aan de macht in Cambodja: in die tijd was zij verantwoordelijk voor de dood van 1,7 tot twee miljoen mensen op een bevolking van zeven miljoen mensen. De oorspronkelijk door Vietnamezen opgezette communistische beweging werd geleid door Pol Pot. Nuon Chea was de tweede man.

Nadat in 1975 de hoofdstad Phnom Penh was overgenomen door de Rode Khmer, greep Pol Pot de macht. De Rode Khmer dreef de bevolking uit de steden naar collectieve boerderijen op het platteland. Hier moest onder een slavendrijversregime twaalf tot veertien uur per dag worden gewerkt, zeven dagen per week. Het rantsoen was minimaal.

Vele mensen – vooral monniken, leerkrachten, artsen, ambtenaren, militairen, en intellectuelen – werden vermoord, vaak zonder enige reden of om lichte vergrijpen. Het dragen van een bril of nette (burgerlijke) kleding, het in bezit hebben van een (buitenlands) boek of kennis van een vreemde taal was al voldoende reden voor executie.

achtergrond

De zaak van Nuon Chea en drie andere kopstukken van de Rode Khmer is een van de grootste strafzaken sinds het proces van Neurenberg. Waar toen het Nazisme terecht stond, moet hier een vonnis worden uitgesproken over de massamoorden van de Rode Khmer.

Het kostte de VN jaren van onderhandelen met de Cambodjaanse overheid voor het tribunaal opgericht werd. Niet in de laatste plaats omdat de huidige machthebbers zelf afkomstig zijn uit de Rode Khmer-gelederen. Het compromis was dat het tribunaal op Cambodjaans grondgebied zou staan en onder Cambodjaans recht zou vallen, maar wel met internationale advocaten en rechters, zij het in de minderheid.

Ook mocht het alleen gaan om de misdaden gepleegd tussen 1975 en 1979, en stond de regering alleen de berechting van de allerhoogste leiders toe.

Nu, tien jaar later en 280 miljoen dollar verder, zijn er drie mensen veroordeeld, waarvan Chea er een is.

Gidsartikel #20

Van kwade zaken

De berechting van enkele Rode Khmer-kopstukken in Cambodja is een moeizame aangelegenheid gebleken.  
door Maarten van Bracht

Het schrikbewind van de Rode Khmer (1975-’79) bestond uit een ongehoord primitief soort plattelandscommunisme – men herinnert zich de speelfilm The Killing Fields – waarbij twee van de zeven miljoen Cambodjanen om het leven werden gebracht. De resterende bevolking ging voortaan gebukt onder een collectief trauma, terwijl de eerstverantwoordelijken voor de genocide lange tijd vrijuit konden gaan. Vervolging en berechting van de daders werd door Cambodjaanse politici met een Khmer-verleden tegengewerkt, waarmee ook de nationale verwerking van het gruwelijke verleden werd uitgesteld. 

Pas na jarenlange onderhandelingen met de Cambodjaanse overheid bereikten de VN dat in 2004 alsnog een tribunaal werd opgericht, maar een zonder internationale status, want op Cambodjaans grondgebied en onder Cambodjaans recht, waarbij internationale advocaten en rechters in de minderheid waren. Bovendien mochten alleen de hoogste leiders worden vervolgd voor genocide en misdaden tegen de menselijkheid onder het Khmer-regime. Broeder Nummer 1 Pol Pot was al in 1998 overleden, in 2013 gevolgd door zijn zwager Ieng Sary, ofwel Broeder Nummer 3. 

Vanaf 2004 sleepte het tribunaal zich voort. Tien jaar en 280 miljoen dollar verder werden de hoogbejaarden Nuon Chea en Khieu Samphan, de Nummers 2 en 4, tot levenslang veroordeeld. In die uiterst moeizame, door corruptie en overheidsbemoeienis eindeloos getraineerde rechtspleging tijdens het Cambodjatribunaal, een van de grootste strafzaken sinds de processen van Neurenberg, hadden naast een Nederlandse rechter ook twee Nederlandse advocaten een aandeel: Michiel Pestman en Victor Koppe. Ze werden in 2007 uitgenodigd om Nuon Chea, Broeder Nummer 2 dus, bij te staan.

Je moet zoiets echt willen, denk je dan als buitenstaander: onder die omstandigheden de ideoloog van de Rode Khmer verdedigen die massamoord legitimeerde. Maar beiden kenden geen aarzeling. De VPRO-documentaire Defending Brother no2 (regie Jorien van Nes) volgt hen gedurende vier jaar in hun streven het Khmer-kopstuk te verdedigen voor het tribunaal. Michiel Pestman zet meteen in op een eerlijk proces en neemt het op tegen de aanklagers, rechters en ook de Cambodjaanse premier Hun Sen, een oud-kaderlid van de Rode Khmer.

Wanneer Pestman beseft dat hem niet meer dan een rol als pauzenummer wordt gegund, keert hij teleurgesteld terug naar Nederland. Victor Koppe neemt dan het stokje van hem over en kiest voor een andere benadering: niet langer campagne voeren tegen het tribunaal, maar de zaak op inhoud voeren. Koppe verhuist naar Cambodja, raakt er bekoord door het land en de mensen, 
zegt zijn kantoor in Nederland op en verkoopt zelfs zijn huis om zich volledig te kunnen wijden aan het bestuderen van de Cambodjaanse geschiedenis. Dan stuit hij bij toeval op ontbrekend bewijs dat Nuon Chea zou kunnen ontlasten.