woensdag 20 december 2017, 22.55 uur, NPO 2

2Doc: Liefde is aardappelen

In 'Liefde is aardappelen' vertelt documentairemaker Aliona van der Horst de geschiedenis van haar moeder en vijf tantes. Een ontroerend en aangrijpend verhaal over haar Russische boerenfamilie en het leven onder Stalin.

2Doc: Liefde is aardappelen
woensdag 20 december 2017, 22.55 uur, NPO 2

Met het overlijden van haar moeder krijgt filmmaker Aliona van der Horst een erfenis: een kamertje van 6m2 in een houten huisje, op het platteland van Rusland. Het is het kamertje waarin haar moeder is opgegroeid, in het dorp waar Van der Horst als kind in de vakanties logeerde. De erfenis vormt de aanleiding van haar zoektocht naar het onbekende verleden van haar Russische moeder en vijf zusters, die ze besloot vast te leggen op camera. Wie waren zij, en wat voor levens hadden ze? Allen bleken te kampen met angsten en verdringing. Stalin, oorlog en kunstmatige hongersnoden hadden hun wezen en ziel diep verwond en bekrast.

In het dorp stuit Van der Horst op verschillende bronnen voor haar verhaal. Rondkijkend en speurend in de krochten van het boerenhuis, als in een kathedraal vol relikwieën en iconen. Dozen en koffers vol afgedragen schoenen, in alle maten. Stapels lapjes, doeken, dekens, verstofte voorraden blikjes en weckpotten. Voor je weet maar nooit. Pratend met familie en buren tovert de maakster in subtiele, poëtische, altijd liefdevol nieuwsgierige scènes en taferelen de geschiedenis van de familie Zotov tevoorschijn.

Niet iedereen is blij met Van der Horsts nieuwsgierigheid naar vroeger. Mede-erfgenaam neef Sasha heeft grootse plannen met de bouwval. Hij vindt het niet prettig, dat gefilm in de oude rommel. En tante Liza vindt dat Van der Horst overdrijft. Was het nu echt zo erg, die kunstmatige hongersnood van Stalin? Of de oorlog? Het leven van de familie was normaal, iedereen leefde zo: ‘Aliona, waarom maak je alles zo groot? Er vloog een mug voorbij maar jij zag weer een olifant vliegen!’ En tante Valya zegt: ‘Met een volle buik begrijp je een hongerlijder niet.’

Van der Horsts zoektocht naar de levens en lotgevallen van haar familie resulteert in een liefdevolle, navrant poëtische film, met personages als uit een verhaal van Tsjechov. Animaties door de Italiaanse kunstenaar Simone Massi verbeelden op poëtische wijze de onvoorstelbare gebeurtenissen in Sovjet-Rusland. Met de geschiedenis van deze heel gewone mensen, in het kleine boerenhuis, vertelt de documentairemaker tegelijkertijd het grote verhaal van het leven onder het bewind van Stalin.

Regie: Aliona van der Horst
Aliona van der Horst heeft vijf internationaal onderscheiden documentaires op haar naam staan. Ze is geboren in Moskou en getogen in Nederland, dochter van een Russische moeder en Nederlandse vader.

Prijzen
Liefde is aardappelen heeft twee prijzen gewonnen op het documentairefestival DOK Leipzig in Duitsland.
Ook heeft de documentaire de Grand Prix gewonnen op het festival ARTDOCFEST in Rusland.

interview met de animator

'Ik ben me gaan hechten aan de gedreven en gevoelige personages in de film. Ze hebben een diepe indruk op me achtergelaten.'

De familiegeschiedenis Liefde is aardappelen toont naast oude foto’s en spullen in het geërfde huisje ook tekeningen, om de wereld van toen tot leven te brengen. Simone Massi (1970) is de maker van deze tekeningen. Na zijn studie aan de kunstacademie in Urbino, Italië, is hij vanaf 1996 aan de slag gegaan als animator. Inmiddels heeft Massi twintig korte films geanimeerd, waarvan Liefde is aardappelen zijn nieuwste project is. We vroegen Massi naar het maakproces van de documentaire.

Heeft de documentaire een persoonlijke betekenis voor jou?
‘Ik kom zelf ook uit een boerenfamilie, uit het Italiaanse dorp Pergola. Door de documentaire heb ik ontdekt dat het vroegere Russische boerenleven en de bijbehorende armoede en onrechtvaardigheid lijken op het plattelandsleven in mijn land zoals het vroeger was. Dat raakt me. Ik ben me gaan hechten aan de gedreven en gevoelige familiepersonages in de film. Ze hebben een diepe indruk op me achtergelaten.’

Hoe omschrijf je je animatiestijl?
‘Ik maak mijn tekeningen volledig met de hand; er zitten dan ook veel uren in mijn werk. Zo voel ik echt de materie waarmee ik bezig ben, zoals het oliepastel op papier. Verder is mijn stijl dromerig. Het is te vergelijken met de Japanse dichtvorm haiku: vol gevoel en emotie, waarbij er veel aan de verbeelding wordt overgelaten. De personages in mijn animaties, die geleidelijk in elkaar overvloeien, staren naar ons zonder een woord te zeggen. De animaties zijn voornamelijk zwart-wit, zoals ook mijn dromen eruitzien. Daarmee wil ik de fantasiewereld prikkelen. De kleuren zwart en wit sluiten daarnaast aan op de eenzame sfeer die de personages in mijn films vaak uitstralen.’

Dat laatste past goed bij Liefde is aardappelen. Hoe ben je betrokken geraakt bij deze documentaire?
‘Een aantal jaar geleden werd er werk van mij vertoond op een verschrikkelijk festival in Italië, voor maar vier man publiek. Een van de bezoekers was filmmaker Saskia Gubbels, die wist dat haar collega Aliona van der Horst op zoek was naar een animator met een stijl zoals die van mij. Vervolgens kwam Aliona naar Italië om me te ontmoeten, en dat klikte.’

Wat kun je vertellen over het maakproces?
‘Gezien het afstandsverschil werkte ik vanuit huis, en stuurde ik wekelijks mijn voortgang op naar Aliona. Ik was vrij om met eigen ideeën te komen, maar zij had als regisseur natuurlijk het laatste woord, zeker omdat de film over haar familie gaat.’

Door Anna Schouten

lees verder: artikel uit de VPRO Gids

overlevers

De documentaire Liefde is aardappelen van Aliona van der Horst is een poëtische film over haar Russische familie en het leven van gewone mensen in tijden van Stalin, hongersnood en oorlog.

Door Maarten van Bracht

Wie erft er nou zes vierkante meter van een woning? Het overkwam documentairemaker Aliona van der Horst. Het gaat om een familiehuisje ergens op het Russische platteland waar haar moeder Zoja met vijf zussen is opgegroeid en dat na het overlijden van haar grootouders volgens een nogal onpraktisch lijkende verdeelsleutel aan hun kinderen is nagelaten. De merkwaardige erfenis biedt Aliona een unieke mogelijkheid om meer te weten te komen over haar moeder, die eind jaren zestig in Moskou een Nederlandse student had leren kennen en hem naar Amsterdam was gevolgd, maar weinig wilde vertellen over de benarde omstandigheden waaronder zij met haar ouders en zussen onder Stalin in de Sovjet-Unie had geleefd.

Nu haar moeder verlamd is geraakt en haar spraakvermogen heeft verloren, is Aliona aangewezen op wat haar verre familie nog kan vertellen. Ze reist af naar het Russische dorp waar ze als kind vakanties doorbracht en in het familiehuis logeerde, een houten boerenwoning zoals er miljoenen op het Russische platteland te vinden zijn. Tijdens het beraad over de erfenis en het opruimen van de woning hoort Aliona een tante en andere familieleden voorzichtig uit over hun jeugd, en probeert zich in het familiehuis aan de hand van bewaarde correspondentie en een grote hoeveelheid ogenschijnlijk waardeloze spullen een beeld te vormen van het familieverleden.

Dat Aliona in Moskou geboren is, in Amsterdam Russische taal- en letterkunde heeft gestudeerd en vloeiend Russisch spreekt, verkleint de afstand tot haar Russische familie weliswaar aanzienlijk, maar toch stuiten zij en haar camera op beleefde gereserveerdheid en blijven de onderlinge verhoudingen vaak stroef. Want waarom, krijgt Aliona te horen, zou je al die ouwe troep willen filmen en het verleden willen oprakelen? Dat hebben we toch achter ons gelaten. ‘Je spreekt wel Russisch, maar met het begrip van een buitenlander,’ zegt een van de tantes.

Tekst loopt verder onder de afbeelding.

hongersnood

Toch weet Aliona zich in Liefde is aardappelen dankzij haar erfdeel toegang te verschaffen tot een andere, veel belangrijkere erfenis: de Russische geschiedenis onder Stalin die haar familie heeft ondergaan en blijvend heeft getekend, een geschiedenis van armoede, angst en repressie. Ze wordt stukje bij beetje tastbaar in het gestolde verleden dat in het familiehuis ligt opgetast. In de bergen oude spullen, variërend van blikjes, weckflessen, kleding en lappen textiel tot een enorme verzameling schoenen – in tijden van armoede werd alles bewaard, wie weet had je het later weer nodig – in de dozen vol brieven en foto’s en ook in de animatie van de Italiaanse kunstenaar Simone Massi, zelf afkomstig uit een arme boerenfamilie. Zijn knappe, tot de verbeelding sprekende zwart-wittekeningen van vetkrijt met af en toe wat rode accenten lopen vloeiend in elkaar over en wekken het Stalintijdperk beter tot leven dan de schaarse archiefbeelden uit die periode zouden hebben gedaan.

Het was een bestaan vol gebrek en angst

Zo wordt langzaam maar zeker duidelijk hoe haar familie toen geleefd werd. Oma, die zich tijdens de gedwongen landbouwcollectivisatie afbeulde op een boerderij, opa, die als soldaat aan verschillende fronten moest vechten. Hoe vrouwen tijdens de kunstmatig gecreëerde hongersnood – al het voedsel verdween naar de steden, leger en industrie kregen voorrang – ook moesten doorwerken als er thuis een kind op sterven lag. Het was een bestaan vol gebrek en angst, waarover nadien niet meer werd gesproken en waar Aliona’s verwanten op verschillende manieren mee omgaan.

Tekst loopt verder onder de afbeelding.

vluchtgedrag

De een heeft alles verdrongen en bezigt de mantra dat ze een gewoon, normaal leven heeft geleid. ‘Aliona, waarom maak je alles zo groot? Er vloog een mug voorbij, maar jij zag weer een olifant vliegen!’ Een ander offerde zich graag op voor het communisme; het vaderland ging nu eenmaal boven persoonlijk geluk.

Een derde, Aliona’s moeder, lijkt haar hele leven op de vlucht te zijn geweest. Waarom legde ze het onder Brezjnev, in de hoogtijdagen van de Koude Oorlog, aan met een Nederlander? Dat was immers niet ongevaarlijk, je pleegde dan verraad aan het moederland.

Een andere tante wil uit zelfbescherming niet praten; Aliona zou het toch niet begrijpen. Dit onweerlegbare argument keert steeds terug: voor wie het niet zelf heeft meegemaakt, valt het niet te bevatten.

‘Liefde?,’ zegt een neef, ‘dat was aardappelen.’

Ontkenning, verdringing, rationalisatie, vluchtgedrag – de regisseur waagt zich niet aan een oordeel, maar beseft wel dat de angst uit een onverwerkt verleden ook de familieverhoudingen heeft verstoord en op volgende generaties wordt overdragen; zelf bekent ze ook bang te zijn voor de staat en voor machthebbers. Het is een generatie van overlevers, stelt een ander familielid, niet bij machte emoties te tonen. Dat hebben ze in hun harde jeugd afgeleerd, omdat het hun zou zijn opgebroken. Een mensenleven was niks waard, je moest alleen zien te overleven. ‘Liefde?,’ zegt een neef, ‘dat was aardappelen.’

Liefde is aardappelen, na een succesvolle bioscooproulatie nu uit te zenden in 2Doc, is een poëtische, liefdevolle film over gewone mensen en over het duurzame effect van repressie en terreur in Sovjet-Rusland.

‘Ik geloof,’ zei Aliona van der Horst eerder over haar documentaire, ‘dat wij mensen keer op keer het verhaal van ons leven herschrijven. In de tijd dat ik deze film maakte, stierf mijn moeder en werd ik zelf moeder: de generaties schoven een plekje op. (...) Tot in de derde generatie zijn in het DNA sporen te zien van grote psychische trauma’s, zoals honger en oorlog in families: het intergenerationele trauma. Bijna heel Rusland lijdt aan dit intergenerationele trauma. Het onverwerkte verleden blijft het heden in Rusland bepalen.’

2Doc: Liefde is aardappelen

woensdag 20 december 2017, 22.55 uur, NPO 2