steun vpro

Dinsdag 20 juni, 22.55 uur, NPO 2

2Doc: Stranger in Paradise

Op nietsontziende wijze, op het snijvlak van documentaire en fictie, onderzoekt Stranger in Paradise de machtsverhouding tussen Europeanen en vluchtelingen.

2Doc: Stranger in Paradise
Dinsdag 20 juni, 22.55 uur, NPO 2
Bekijk ook Regisseur aan de keukentafel met regisseur Guido Hendrikx en acteur Valentijn Dhaenens

VPRO Gidsartikel: 'Ik moest heel nare dingen tegen ze zeggen'

Spelen met vluchtelingen

Regisseur Guido Hendrikx en acteur Valentijn Dhaenens over de confronterende VPRO-documentaire Stranger in Paradise, een deels fictief verhaal over de harde realiteit van de vluchtelingencrisis.

Door Elja Looijestijn

‘Ik zie documentaire als een creatieve behandeling van de werkelijkheid,’ zegt Guido Hendrikx. Met Stranger in Paradise heeft hij zijn creativiteit ingezet om de werkelijkheid keihard binnen te laten komen. Hij vermengt fictie en het echte leven om te laten zien hoe Europa omgaat met vluchtelingen. In een Siciliaans dorpje brengt hij migranten die net met gevaar voor eigen leven Europa zijn binnengekomen, samen in een klaslokaal.

Acteur Valentijn Dhaenens speelt een soort docent, die ze uitlegt hoe Europa over ze denkt. Dat doet hij in drie aktes: in de eerste akte verwoordt hij het rechtse geluid, in de tweede actie het linkse. De derde akte is een ‘spel’, waarin hij met de vluchtelingen de asielprocedure doorloopt en zonder scrupules de een na de ander laat weten dat hij geen kans maakt om in Europa te blijven.

Regisseur Hendrikx is pas 29 en Stranger in Paradise is zijn eerste lange documentaire. Het werd meteen de openingsfilm van het Idfa en staat nu aan de vooravond van een wereldwijde tournee langs festivals. Ondanks zijn jonge leeftijd is Hendrikx een kritische maker, met een duidelijke visie op wat documentaire moet zijn. ‘Ik geloof niet in films die een duidelijke mening opleggen. In denk dat het interessanter is als de kijker die zelf kan invullen.’

'Ik wilde een vorm kiezen die de kijker een spiegel zou voorhouden'

In 2013 was Hendrix op Lampedusa, waar hij veel migranten sprak. ‘Ze dachten allemaal dat ze in Europa zonder veel problemen een welvarend bestaan op konden bouwen. Dat idee verschilt nogal met de werkelijkheid. Dat komt door een bepaalde machtsverhouding, en die wilde ik invoelbaar maken. Ik wilde een vorm kiezen die de kijker een spiegel zou voorhouden. Al snel kwam ik op het idee dat Europa dan een personage zou moeten zijn.’

Op zoek naar een acteur dus. Dat moest iemand worden met een ondoorgrondelijke uitstraling, die met charisma een verhaal kon vertellen en de verschillende kanten van Europa kon belichamen. Op internet zagen de documentairemakers de theatermonoloog Big Mouth van de Vlaming Valentijn Dhaenens, waarin hij aan de hand van speeches door de geschiedenis gaat. Hendrix: ‘In een tijdsbestek van anderhalf uur schakelt hij constant tussen verschillende personages. Het was duidelijk dat Valentijn dat heel goed kon en ook bij ons personage was retoriek belangrijk.’

Dhaenens zegt zelf dat hij in België niet bekend is, maar hij speelde wel een hoofdrol in de verfilming van De helaasheid der dingen en heeft veel ervaring in het theater. Toen de producenten hem benaderden voor Stranger in Paradise, werd hij zowel bezorgd als enthousiast. ‘Ik vond al een tijdje dat er in Nederland wat saaie cinema werd gemaakt, maar dit leek me een interessant clubje. Guido’s vorige korte documentaires vond ik erg goed. Hun enthousiasme en bravoure waren aantrekkelijk, en ze waren van plan om een thema te behandelen waar ik zelf ook al lang mee in mijn maag zat.’

Toch maakte de acteur zich zorgen over hoe het project zou gaan lopen. ‘Ik was toch een beetje bevooroordeeld door hun leeftijd. Ze zaten daar als jongensclub aan mijn keukentafel en ik vroeg me af of ze alles wel goed doordacht hadden. Het klonk als een chaotische bende. En zeker met dit thema wilde ik er zelf echt achter staan.’

Hendricx lacht: ‘Je vroeg allerlei dingen als: waar gaan we dan slapen? Terwijl ik dacht: we zijn heus wel professioneel hoor, er is een budget.’

voetballen

De teksten van Dhaenens zijn tot in de puntjes voorbereid en gebaseerd op uitgebreide research over het asielbeleid, maar de mensen in de klas zijn echte vluchtelingen. Aan hen werd ter plekke gevraagd om mee te werken. De ‘jongensclub’ probeerde het idee al een jaar eerder uit op dezelfde locatie. Toch was er nog steeds veel onzekerheid. Dhaenens: ‘De chaos waar ik bang voor was, werd gelijk bevestigd. De eerste avond moest ik een bed delen met een jongen die ik pas die dag ontmoet had. Het was heel warm en de stroom viel vaak uit. Maar het was wel heel gezellig, en bourgondisch voor Nederlandse begrippen. Elke avond gingen ze een kwartier rijden om een ijsje te halen.’

Ondanks de studentikoze omstandigheden spreekt de acteur met bewondering over de filmmakers. ‘De deelnemende vluchtelingen werden gevonden door regie-assistent Viktor van der Valk. Hij sprak ze aan, ging met ze voetballen, keek of hun Engels goed genoeg was en vroeg of ze misschien mee wilden doen. Hij had een enorme betrokkenheid, dat was heel mooi om te zien. Voor veel vluchtelingen was het de eerste keer dat ze hun verhaal konden doen. In het dorp worden ze genegeerd.’

De filmploeg had veel eisen voor de samenstelling van de klas. Er moesten mensen uit verschillende regio’s in zitten, vrouwen en een homo. ‘Ik heb er wel wakker van gelegen of het ging lukken om die mensen te vinden,’ zegt regisseur Hendrikx. ‘Je hebt daar geen controle over. Elke week komt er weer een andere groep migranten aan.’

leed

De deelnemers kregen uitgebreid te horen kregen wat de bedoeling van de film was. Ze wisten dus wat hun te wachten stond, als ze in het klaslokaaltje van Dhaenens terechtkwamen. In de eerste akte zegt hij dat de Afrikanen in hun eigen land moeten blijven om te helpen het weer op te bouwen, net als Europeanen hebben gedaan na de Tweede Wereldoorlog. In de tweede akte beweert hij juist dat migranten recht hebben op een warme ontvangst dankzij ons koloniale verleden. Ook komt hij met cijfers die op allerlei manieren te interpreteren zijn. ‘We hebben samen geschaafd aan de teksten,’ vertelt de acteur. ‘Ik wilde eigenlijk alleen argumenten uitspreken die steek houden, of ik er zelf nu achter sta of niet.’

Het was voor Dhaenens niet altijd makkelijk om die boodschap van Europa direct te brengen aan de mensen om wie het gaat. ‘We legden uit wat we deden en dat het fictie was. Maar de migranten vergaten na drie seconden dat er een camera op ze gericht stond. Dat had ik zo anders ingeschat. Het leed van die mensen is echt, en mijn verhaal gaat om hun leven. Zeker de eerste drie dagen van opnames had ik het best moeilijk. Ik zag het verdriet in hun ogen en moest toch heel nare dingen tegen ze zeggen. Ik ben als acteur meer gewend om me in te leven in mensen dan om ze aan te vallen. Als ik iets ergs zei, wilde ik dat vervolgens weer een beetje afzwakken.’

Hendrikx: ‘Ik corrigeerde hem dan: “Jij bent die botte lul met de tunnelvisie.” Toen Valentijn nog meer zo ging doen, werden de reacties ook sterker, waardoor het nog interessanter werd.’

Dhaenens: ‘Ik moest me met zo veel dingen tegelijk bezig houden dat ik de controle een beetje los moest laten. Dat was wel een van de leukste dingen van deze ervaring. Ik kon als acteur iets doen wat ik nog nooit had gedaan, die chaos bleek ook verrassend leuk te zijn.’

'Ik zag het verdriet in hun ogen en moest toch heel nare dingen tegen ze zeggen'

De filmploeg was afgelopen zomer bijna een maand in Italië, waar ze de scènes opnamen met steeds wisselende klasjes. Hendrikx en Dhaenens praten met veel affectie over de mensen die ze er hebben ontmoet. Ze hoorden van de migranten verhalen waar ze nog steeds over nadenken. Maar de kijker van de documentaire ziet alleen de afwijzingen en confrontaties van de docent die Dhaenens speelt.

Hendrikx: ‘In de documentaire zie je niet wat onze werkwijze was. We zijn er heel transparant over, maar als je het gaat uitleggen, haal je de spanning uit de film. Het is ook wel logisch dat de documentaire vragen oproept over de ethiek. Maar daaronder liggen andere, belangrijkere kwesties. Ik zou het jammer vinden als die overschaduwd worden door morele vragen over onze manier van werken.’

‘Ik schrok na de première wel dat veel kijkers twijfelden aan hoe wij die mensen behandeld hadden,’ zegt Dhaenens. ‘Terwijl ik juist heel andere herinneringen aan onze tijd op Sicilië heb. De opnames waren relatief kort, daaromheen hadden we goed contact met de migranten: praten, voetballen, eten, drinken. Ze hebben vaak hun leven gewaagd op die bootjes en konden dankzij de filmploeg eindelijk eens hun verhaal doen aan iemand die erin geïnteresseerd was.’

‘Het is een fuik,’ vult Hendrikx aan, ‘mensen worden daar opgevangen door mannen in witte pakken met maskers op, een soort buitenaardse wezens. Vervolgens komen ze in een systeem terecht waarin ze van het ene opvangkamp naar het andere worden gestuurd. Ironisch genoeg zien ze heel weinig van Europa. Dat wij ze aandacht gaven, zelfs al was het soms negatieve aandacht, is altijd nog beter dan genegeerd worden. Volgens mij is er niets erger dan dat.’

gevaar

De kijk van de makers op de vluchtelingenkwestie is met het maken van de film niet fundamenteel veranderd. Hendrikx: ‘Hoe die mensen worden binnengehaald als potentieel gevaar en geïsoleerd worden van de samenleving, dat is absurd. Ik denk dat je zo een nieuwe onderklasse creëert, die grotere problemen kan veroorzaken dan je in eerste instantie denkt.’

In de epiloog krijgt Stranger in Paradise nog een extra laag. Dan stapt Dhaenens uit zijn rol en vertelt hij jongens op straat over het maken van de film. ‘In de eindscène zijn we transparanter over ons werk,’ zegt Hendrikx. ‘Dat hebben we ook heel bewust gedaan. Zonder die scène werd het misschien effectbejag, en ik vond het ook oneerlijk om niet op jezelf te reflecteren als je zulk hoog spel speelt met een film.’

Het zegt veel over de jonge regisseur. Hij kan al zijn keuzes duidelijk beargumenteren, doet veel dingen niet omdat hij die moralistisch, ‘makkelijk’ of flauw vindt. Guido Hendrikx is zeker een naam waar we nog veel van gaan horen. Maar in welke vorm, zal een verrassing zijn: ‘Ik wil altijd iets nieuws doen.’

Een leraar onderwerpt vluchtelingen in een klaslokaal aan de vele gezichten van Europa: wat staat ze te wachten? Hij benadert ze eerst kil en hardvochtig, dan sympathiek en bevoogdend, gevolgd door een zakelijke aanpak volgens de asielregels. Hoe gaan wij om met het geluksverlangen van de ander? Een nietsontziend filmessay over de ambigue houding van Europa en de complexiteit van het migrantenvraagstuk.

Dit spraakmakende debuut was de openingsfilm van IDFA 2016 en won de Special Jury Award voor beste Nederlandse documentaire.

Regie Guido Hendrikx, geproduceerd door Zeppers Film+TV, in coproductie met VPRO, met steun van Mediafonds. Met Valentijn Dhaenens in de rol van de leraar.

Deze film gezien? En wat vind je van het EU migratiebeleid?
Nee, (nog) niet gezien. De EU moet minder mensen toelaten.
Nee, (nog) niet gezien. De EU moet meer mensen toelaten.
Ja, gezien. De EU moet minder mensen toelaten.
Ja, gezien. De EU moet meer mensen toelaten.

Recensies

Dinsdag 20 juni, 22.55 uur, NPO 2

'Een keiharde les in de realiteit van de Europese vluchtelingenpolitiek.'