herhaling dinsdag 27 februari, 9.15 uur, NPO 2

2Doc: Bewaarders

herhaling dinsdag 27 februari, 9.15 uur, NPO 2

2Doc: Bewaarders

Het hypermoderne Justitieel Complex Zaanstad gaat door een nieuwe, efficiënte manier van werken meer gevangenen huisvesten. Wat betekent dat voor de gedetineerden en bewaarders?

2Doc: Bewaarders 
Maandag 19 februari 2018, 20.25 uur, NPO 2

'Mensen zijn extreem hierbinnen: onvoorspelbaar, angstig, gewelddadig. Je moet zo alert zijn, altijd. Ik zie alles, hoor alles, ruik alles; je moet in het hoofd zitten van die jongens. Wat denkt-ie, wat ziet-ie? Praten, contact maken, vertrouwen winnen, ook voor mijn eigen veiligheid. Ik observeer hen, maar zij letten ook op mij, misschien nog wel meer.' Aldus een gevangenisbewaarder in Marc Schmidts documentaire Bewaarders. Schmidt kreeg de unieke kans het dagelijks werk van bewaarders in de splinternieuwe gevangenis in Zaanstad, de grootste en modernste van Nederland, vanaf het allereerste begin te volgen.

Het nieuwe beleid van Justitieel Complex Zaanstad is erop gericht de gedetineerden met digitale technieken en een nieuw ‘bejegeningsbeleid’ tot meer zelfstandigheid te bewegen. Meer eigen verantwoordelijkheid moet hen beter voorbereiden op de terugkeer naar de burgermaatschappij. Met intense observaties van confrontaties tussen bewaarders en gevangenen zien we de gevangenisbewaarders van afdeling Noord gestalte geven aan het nieuwe beleid. Zijn hun “boeven” wel in staat tot zoveel zelfstandigheid? Is het mogelijk voor het personeel alles in goede banen te leiden? Helemaal sinds het aantal gedetineerden met afwijkend gedrag en psychische stoornissen de laatste jaren toeneemt. Hoe gaan de bewaarders om met de manipulatie, agressie en hulpbehoevendheid van deze mensen? In hoeverre zijn bewaarders zelf gevangenen van het nieuwe systeem geworden?

Ruim een jaar lang filmde Marc Schmidt het leven op afdeling Noord van Justitieel Complex Zaanstad om te ontdekken dat gevangenisbewaarders soms moeilijk overeind blijven in de claustrofobie van de dagelijkse omgang met gevangenen. Bewaarders zet daarmee aan tot nadenken over hoe wij als maatschappij met gedetineerden én hun bewaarders willen omgaan.

Première in de bajes

Niet in Tuschinski, maar in Justitieel Complex Zaanstad ging de Teledoc: Bewaarders van regisseur Marc Schmidt in première. Zonder rode loper en champagne, maar wel met cola en popcorn. Hugo Hoes was erbij. Druk hieronder op 'OPEN' en lees zijn verslag.

‘Ja het is zeker spannend,’ zegt regisseur Marc Schmidt, de film is tot nu toe alleen in klein verband bekeken.’ Het is een uur voor aanvang van de première van zijn film Bewaarders. Die vindt plaats in het hol van de leeuw, JC Zaanstad, de grootste en modernste gevangenis van Nederland. Schmidt en zijn crew hebben de beginperiode van het werken binnen dit enorme complex vastgelegd. Het publiek bestaat deze druilerige donderdagmiddag uit honderden personeelsleden waaronder de ‘cast’ van de film.

De uitnodiging was streng en strikt persoonlijk. Legitimatie verplicht, geen camera, telefoon of andere elektronica mee naar binnen en ruim op tijd aanwezig. Alleen over een dresscode werd niet gerept. En mocht ik daar nog over twijfelen, een bord bij de ingang maakt duidelijk dat vuurwapens en drugs ook niet zijn toegestaan. Prima, voor iedereen.

Terwijl ik nadenk of een pen wel mee naar binnen mag vouw ik mijn schrift open op een lege pagina. Au! Bloed. Nou ja, een paar druppels. Een vlijmscherp opstaand pootje van een nietje boort zich in mijn rechterduim. Wie handig en gemeen is kan zelfs daar dus een wapentje van maken. Op vertoon van mijn rijbewijs krijg ik een rijkspas waarmee ik door de veiligheidssluis kan. Een binnenkomende bewaarder die Schmidt ziet begroet hem hartelijk. ‘Ik ben vrij vandaag, maar dacht ik ga toch even kijken. Ik heb een voorstukje gezien, zag er goed uit.’ Schmidt glundert een beetje. Logisch, zoiets hoor je graag net voor een première. Routineus, hij heeft de procedure het afgelopen jaar tientallen keren doorlopen, gaat Schmidt door de veiligheidszone. Aan het einde van een lange grijze gang klinkt rumoer en ruikt het naar popcorn. De werkplaats, die wel wat wegheeft van een Ikea-magazijn, is omgetoverd tot filmzaal. Er staan twee grote schermen, ongeveer driehonderd gevulde stoelen en op bijna elke rug staat Dienst Justitiële Inrichtingen. Alsof er toch een kledingvoorschrift was. Er zijn broodjes en fris. Met een cola-light in zijn hand komt directeur Eric Nijman op de regisseur af. Hij is enthousiast. ‘Het is een geweldige film geworden. Eindelijk een keer vanuit het oogpunt van bewaarders in plaats van gevangenen Fantastisch, een eerbetoon aan het personeel.’ Hij vertelt ook dat de film ‘Den Haag’ stil kreeg. Dat was na een vertoning bij de ambtelijke (sub)top van Justitie.

Daarna is het tijd voor het openingswoord waarin hij met trots zijn medewerkers en de filmmaker bedankt. Die bedankt op zijn beurt iedereen die hij maandenlang met de camera op de vingers mocht kijken. Dan gaat het licht uit, kan ik niets meer opschrijven en begint de film. Als er al plannen waren voor een gevangenisopstand of een uitbraak dan is dit het moment. En de gevangenen weten dat. Want zij hebben allemaal bericht gehad over deze vertoning omdat hun dagprogramma hiervoor ook is aangepast. Zoiets gebeurt zelden. Tijdens de film wordt vaak gelachen, regelmatig instemmend geroezemoesd en twee keer is er een spontaan applaus. Het hardste gelach klinkt als een collega zich enigszins laatdunkend uitlaat over de directeur. Natuurlijk, zo gaat het bij elk bedrijf. De vele piepers van de bewaarders in de zaal zorgen voor speciale geluidseffecten.  Na ruim een uur gaat het licht weer aan en klinkt er een daverend applaus voor de filmer. Weer zijn er aardige woorden voor en van de filmer, maar niet te lang. Want als toegift wordt er geschakeld naar Gangneung om de laatste rondjes van Sven Kramer op de 10 kilometer live op groot scherm te zien.

Ik vraag directeur Nijman waarom hij aan de film heeft meegewerkt. ‘Ik ben altijd voor zoveel mogelijk transparantie. En het is natuurlijk veel beter dat Marc laat zien hoe het hier werkt dan dat ik dat ergens in een praatje kom vertellen.’ Dan ziet hij iets in zijn ooghoek. ‘Sorry, beroepsdeformatie,’ verontschuldigt hij zich en hij roept naar een collega. Wat blijkt, in de bijna leeggelopen zaal heeft iemand een pieper op de vloer laten liggen. Kan gebeuren, maar mag niet.

Licht beduusd van de complimenten verlaat Schmidt de gevangenis. Hij wel.

Had er eigenlijk wat mis kunnen gaan vandaag? ‘Jazeker, van alles’ antwoordt regisseur Schmidt ‘De hele zaal had kunnen steigeren en met stoelen kunnen gaan gooien. Je weet het niet.’

En de gevangenen? Die kunnen maandagavond 20.25 uur de film op hun cel zien. Tegelijk met de rest van Nederland.