donderdag 19 september 2019, 23.55 uur, NPO 2

2Doc: King Bibi Netanyahu

donderdag 19 september 2019, 23.55 uur, NPO 2

2Doc: King Bibi Netanyahu

Op 9 april ging Israël vervroegd naar de stembus. De documentaire King Bibi Netanyahu laat aan de hand van media-optredens zien hoe de premier zich in de afgelopen veertig jaar heeft ontwikkeld.

Hoe is Benjamin ‘Bibi’ Netanyahu op het punt gekomen dat hij kans maakt om de langstzittende minister-president in de geschiedenis van Israël te worden?

Een toxische verhouding met de media en direct tot het volk spreken: twintig jaar voor Trump weet Benjamin Netanyahu al dat dit politiek gezien goed uitpakt. Van politieke onderwerpen tot privézaken, alles is publiekelijk vastgelegd. Van de jaren tachtig waarin hij veelvuldig in Amerikaanse televisieshows te zien is als terrorisme-expert tot het op nationale televisie toegeven van zijn overspel in de jaren negentig. Naast zijn televisie-optredens maakt Netanyahu ook actief gebruik van sociale media om zijn mening te verspreiden en daarmee het debat te beïnvloeden.

Netanyahu’s media-optredens van de afgelopen veertig jaar laten zien hoe hij zich heeft ontwikkeld van Israëls politieke hoop tot controversieel persoon. Door de één wordt hij gezien als redder van Israël en door de ander als cynische, agressieve politicus die er vooral op uit is zijn macht te behouden.

Regie Dan Shadur, geproduceerd door Atzmor Productions, een internationale coproductie met o.a. VPRO.

Netanyahu tijdens een toespraak

VPRO Gids: Splijtzwam Bibi

Voor of tegen Netanyahu, dat is de inzet van de Israëlische verkiezingen. De documentaire King Bibi Netanyahu toont aan de hand van veertig jaar publieke optredens hoe hij de langstzittende en meest omstreden premier van Israël werd.  

Tekst: Maarten van Bracht

Benjamin Netanyahu, opgeteld al dertien jaar premier van Israël, wil per se nog een volgende termijn (en daarmee ook Ben-Gurion achter zich laten). Hij schreef vervroegde parlementsverkiezingen uit, op 9 april, om een dreigende aanklacht wegens omkoping en fraude voor te zijn, maar de procureur-generaal was sneller en stelde hem in staat van beschuldiging. Netanyahu spreekt van een ‘heksenjacht’ bedoeld om ‘links’ aan de macht te helpen. Zijn aanklagers staan onder politiebewaking.

Als iemand verhoudingen op scherp kan stellen en polariseren, is het Netanyahu. Het maakte hem tot een uitzonderlijk succesvol én zeer controversieel politicus, die ondanks zijn reputatie de oppositie al tien jaar van zich af weet te slaan. Met het oog op de verkiezingen zijn ditmaal Benjamin Gantz, een ex-generaal zonder politieke ervaring, en Yair Lapid, oud-minister van Financiën en gewezen tv-presentator, een lijstverbinding aangegaan, samen met nog een oud-minister en een ex-militair. Hun programma is onduidelijk, maar ze liggen voor in de peilingen – als dit half maart wordt geschreven – en beloven na winst het premierschap halverwege van elkaar over te nemen. Aangeschoten wil Netanyahu speelt intussen zijn ijzersterk gebleken troefkaart uit: is ‘het volk’ voor of tegen mij? De verkiezingen zijn een referendum. 

Netanyahu's populistische stijl heeft duidelijk school gemaakt

Bibi Netanyahu voor een interview bij Telad Studios in Jeruzalem

terrorisme-expert

De voortreffelijke documentaire King Bibi Netanyahu (2018, Dan Shadur), naar het portret van 'koning' Netanyahu dat in 2012 het omslag van Time Magazine sierde, laat aan de hand van veertig jaar publieke optredens in archiefbeelden zien hoe hij een offensieve, zeer behendige en uiteindelijk populistische stijl van politiek bedrijven en campagnevoeren wist te perfectioneren, lang voordat Donald Trump en andere populisten daarmee eveneens succes zouden boeken. De ontwikkeling die Netanyahu daarin doormaakte kan niet los worden gezien van zijn afkomst en ervaringen.

Benjamin Netanyahu, in 1949 geboren in Tel Aviv, verhuisde met zijn ouders naar de Verenigde Staten omdat zijn vader, hoogleraar Joodse geschiedenis, aanhanger van de Groot-Israël-gedachte en fel gekant tegen toenadering tot de Arabieren, Israël te ‘links’ vond worden. Opgegroeid en opgeleid in de Verenigde Staten, diende Netanyahu vijf jaar in een elite-eenheid van het Israëlische leger. In 1976 werd zijn broer Yoni bij de bevrijding van Israëlische gijzelaars in Entebbe doodgeschoten; de blockbuster Operation Thunderbolt, die op deze operatie gebaseerd was, bracht het Amerikaanse publiek een jaar later het terroristische gevaar onder ogen.

Hierna begon Netanyahu, voordien directeur van een meubelfabriek en aanvankelijk aarzelend academisch en verlegen, zich politiek te profileren. Hij nam lessen spreken in het openbaar bij Lilyan Wilder, die ook Oprah Winfrey en G.W. Bush onder haar hoede nam – haar gesproken lesmateriaal keert telkens in de documentaire terug, als commentaar op de vorderingen van haar pupil. Netanyahu trad in Amerikaanse talkshows op als terrorisme-expert, en passages uit zijn boek Terrorism: How the West Can Win werden door president Reagan hardop voorgelezen aan zijn minister van Buitenlandse Zaken George Shultz.

derde huwelijk

Toespraak King Bibi

Toespraak King Bibi

Vervolgens werd Netanyahu voor Israël ambassadeur bij de Verenigde Naties en deed het voorkomen alsof de rest van de wereld, Amerika uitgezonderd, tegen Israël was. Zijn tweede, Brits-Amerikaanse vrouw, die zich tot het jodendom had moeten bekeren, liet zich scheiden omdat ze zich niet thuis voelde in Israël. In de race om het leiderschap van Likud biechtte Netanyahu op tv bekwaam zijn overspel op om zijn politieke huid en derde huwelijk te redden. Sindsdien nodigt Netanyahu af en toe de pers uit om zijn gelukkige gezin thuis te komen vastleggen. Interviews staat hij daarentegen zelden toe, alleen als de voor hem positieve uitkomst al vaststaat. Hij was ook de eerste, tien jaar voor de komst van sociale media, die een eigen website begon om direct contact te leggen met zijn kiezers en de pers te kunnen omzeilen. 

polarisatie

In 1996 haalde hij de Amerikaanse politiek adviseur Arthur Finkelstein binnen, versloeg Shimon Peres, en werd voor het eerst premier. ‘Dus is er een God,’ aldus Netanyahu, die in de verkiezingsstrijd de orthodoxe partijen had gepaaid. ‘Bibi, koning van Israël,’ juichten z’n aanhangers. Een filmcrew mocht de premier een jaar lang volgen. Na 2000 moest Netanyahu onder Sharon weer genoegen nemen met ministersposten, maar hij werd in 2009 opnieuw premier nadat hij zich had verzekerd van de steun van onder anderen de miljardair Sheldon Adelson, die in recordoplagen een nieuwe gratis krant pro Netanyahu liet verspreiden. In drie termijnen als premier bleef zijn stijl die van confrontatie en polarisatie, waarbij hij geregeld voor ophef zorgde door zijn uitbundige levensstijl en vermeende illegale praktijken.

Zijn grootste overwinning boekte Netanyahu in 2015, toen Amerika op basis van Israëlische inlichtingen de deal met Iran opzegde omdat het land uit zou zijn op een atoombom en de vernietiging van Israël. In een bombastische speech vol effectbejag toonde Netanyahu in de VN-vergaderzaal een bord met daarop in kapitalen ‘Iran lied’, alsof zijn publiek uit analfabeten bestond. Ook verwijderde hij een gordijn voor een kast met ordners: ziedaar 55.000 pagina’s en evenzovele files op 183 cd’s – het ‘bewijs’ dat Iran loog over zijn nucleaire programma.  

Deze stijl van politiek bedrijven heeft duidelijk school gemaakt. Steeds blijft Netanyahu de ‘linkse’ media aanvallen en direct ‘het volk’ aanspreken. Afkomstig uit een elitair milieu, werpt hij zich op als woordvoerder van ‘de gewone man’. Met succes. Het is waar dat Israël onder hem betrekkelijk welvarend, stabiel en veilig is, maar de Israëli’s zijn na tien jaar Netanyahu en alle schandalen rond zijn persoon ook sterk verdeeld. De een ziet hem als redder des vaderlands, de ander als een agressieve en arrogante politicus, louter belust op machtsbehoud.